Iqtibos keltirish etikasi

Jurnal iqtiboslar va adabiyotlarga havolalar aniq, tegishli, shaffof hamda faqat asosli ilmiy maqsadlarda qo‘llanilishini talab qiladi. Havolalar o‘quvchiga ilmiy fikrlar, metodlar, ma’lumotlar, talqinlar va xulosalar qaysi manbalarga asoslanganini aniqlash hamda tadqiqotning mavjud ilmiy adabiyotdagi o‘rnini baholash imkonini berishi kerak.

Mualliflar qo‘lyozmada keltirilgan barcha adabiyotlarning aniqligi va asoslanganligi uchun javobgardir. Keltirilgan manba tegishli fikrni haqiqatan qo‘llab-quvvatlashi kerak va faqat iqtiboslar soni yoki bibliometrik ko‘rsatkichlarni oshirish maqsadida kiritilmasligi lozim.

Mualliflar:

• imkon qadar original ilmiy tadqiqot manbalariga bevosita havola berishi;
• har bir keltirilgan manba u bog‘langan ilmiy fikr yoki kontekstni haqiqatan qo‘llab-quvvatlashini ta’minlashi;
• iqtibos qilingan ish mazmunini to‘g‘ri aks ettirishi va mavjud ilmiy dalillarni jiddiy buzib ko‘rsatadigan tanlab iqtibos keltirishga yo‘l qo‘ymasligi;
• bibliografik ma’lumotlarni ishonchli bibliografik bazalar yoki original manbalar orqali tekshirishi;
• muallif, muassasa, jurnal, mamlakat yoki noshirdan qat’i nazar, tegishli avvalgi ilmiy ishlarni keltirishi;
• zarur hollarda ma’lumotlar to‘plamlari, protokollar, metodlar, dasturiy ta’minot va boshqa ilmiy resurslarga tegishli havola berishi;
• preprint keltirilganda uning preprint ekanligini aniq ko‘rsatishi;
• keltirilgan maqola tuzatilgan, retraksiya qilingan yoki unga boshqa muhim nashrdan keyingi bildirishnoma berilganligini tekshirishi;
• retraksiya qilingan maqolani ishonchli ilmiy dalil sifatida keltirmasligi, retraksiyaning o‘zi yoki nashr tarixi muhokama qilinadigan holatlar bundan mustasno.

ICMJE imkon qadar original tadqiqot manbalariga murojaat qilishni, mualliflar, muharrirlar va taqrizchilar o‘z manfaatlarini ilgari surish maqsadida iqtiboslardan foydalanmasligini hamda mualliflar keltirilgan manbalarning aniqligi va tegishli fikrni qo‘llab-quvvatlashini tekshirish uchun javobgar ekanini belgilaydi.

Iqtiboslarni manipulyatsiya qilish

Jurnal ilmiy sifatni yaxshilash o‘rniga iqtiboslar soni, CiteScore, Journal Impact Factor, h-index yoki boshqa bibliometrik ko‘rsatkichlarni sun’iy ravishda oshirishga qaratilgan iqtibos manipulyatsiyasiga yo‘l qo‘ymaydi.

Quyidagilar nomaqbul hisoblanadi:

• haddan tashqari yoki mavzuga aloqasiz o‘z-o‘zini iqtiboslash;
• qo‘lyozma yuborilgan jurnal maqolalariga ilmiy asos bo‘lmagan holda havola berish;
• muharrir, taqrizchi, Tahrir hay’ati a’zosi yoki noshirning ishlariga ilmiy zaruratsiz havola kiritishni talab qilish;
• shaxs, muassasa, jurnal yoki noshirning iqtibos ko‘rsatkichlarini oshirish maqsadida havolalar talab qilish;
• mualliflar, ilmiy guruhlar, jurnallar yoki muassasalar o‘rtasida kelishilgan o‘zaro iqtiboslash amaliyotlari;
• iqtibos kartellari yoki boshqa uyushgan iqtibos manipulyatsiyasi sxemalarida ishtirok etish;
• ilmiy fikrga aloqador bo‘lmagan yoki juda cheklangan aloqaga ega manbalarni kiritish;
• tadqiqotning yangiligi yoki ustuvorligi haqida noto‘g‘ri taassurot uyg‘otish uchun muhim tegishli adabiyotlarni ataylab keltirmaslik.

COPE majburiy iqtibos kiritish va iqtibos ko‘rsatkichlarini sun’iy oshirishga qaratilgan kelishilgan sxemalarni citation manipulation sifatida baholaydi.

O‘z-o‘zini iqtiboslash

O‘z-o‘zini iqtiboslash o‘z-o‘zidan etik buzilish hisoblanmaydi. Muallif o‘zining avvalgi ishlariga ular bevosita tegishli va ilmiy jihatdan zarur bo‘lgan hollarda havola berishi mumkin.

Biroq o‘z-o‘zini iqtiboslash haddan tashqari, mavzuga aloqasiz yoki asosan muallifning bibliometrik ko‘rsatkichlarini oshirishga qaratilgan bo‘lmasligi kerak. Xuddi shu tamoyil jurnal, muassasa, ilmiy guruh, muharrir yoki taqrizchining ishlarini iqtibos qilishga ham taalluqlidir.

Jurnal o‘z maqolalariga havola berish bo‘yicha majburiy minimal son yoki foiz belgilamaydi.

Muharrirlar va taqrizchilarning mas’uliyati

Muharrirlar va taqrizchilar muhim ilmiy manba e’tibordan chetda qolgan, ilmiy kontekst yetarli bo‘lmagan yoki tegishli metodologik manba zarur bo‘lgan hollarda qo‘shimcha adabiyotlarni tavsiya qilishi mumkin.

Bunday tavsiyalar ilmiy dolzarblik va zaruratga asoslanishi, shaxsiy, institutsional, tijoriy yoki bibliometrik manfaatlarga xizmat qilmasligi kerak.

Muharrir va taqrizchilar ilmiy asossiz ravishda o‘z maqolalariga yoki jurnal maqolalariga havola kiritishni talab qilmasligi, qo‘lyozmani qabul qilishni aloqasiz havolalar kiritilishiga bog‘lamasligi va tahririy yoki taqriz jarayonidan iqtibos ko‘rsatkichlarini oshirish vositasi sifatida foydalanmasligi kerak.

Web of Science maqolalar tegishli ilmiy adabiyotlarni to‘g‘ri e’tirof etishini kutadi va aloqasiz iqtiboslarni yetarli bo‘lmagan taqriz yoki tahririy nazorat belgilaridan biri sifatida ko‘rishi mumkin.

Preprintlar, retraksiya qilingan maqolalar va AI manbalari

Preprintga havola berilganda uning preprint ekanligi aniq ko‘rsatilishi kerak.

Mualliflar manbaning amaldagi nashr holatini tekshirishi lozim. Retraksiya qilingan maqolalar odatda ishonchli ilmiy dalil sifatida ishlatilmasligi kerak. Ilmiy zarurat tufayli bunday maqola muhokama qilinsa, uning retraksiya qilinganligi aniq ko‘rsatiladi.

Sun’iy intellekt tomonidan yaratilgan material birlamchi ilmiy manba sifatida keltirilmasligi kerak. Ilmiy fikrni tasdiqlaydigan original va ishonchli manbani topish, o‘qish, baholash hamda to‘g‘ri iqtibos qilish uchun inson muallif javobgardir.

Iqtibos bilan bog‘liq buzilishlar va tahririy choralar

Nomaqbul iqtibos amaliyoti aniqlansa, jurnal tushuntirish talab qilishi, aloqasiz havolalarni olib tashlash yoki almashtirishni, bibliografik ma’lumotlarni tekshirishni yoxud chalg‘ituvchi fikrlarni tuzatishni talab qilishi mumkin.

Tizimli yoki qasddan amalga oshirilgan iqtibos manipulyatsiyasi ehtimoliy nashr etikasi buzilishi sifatida tekshirilishi mumkin.

Holatning xususiyati va jiddiyligiga qarab jurnal qo‘lyozma yoki adabiyotlar ro‘yxatini tuzatishni talab qilishi, qo‘lyozmani rad etishi, taqrizchi yoki muharrirning asossiz iqtibos talabini bekor qilishi, tegishli taqrizchini qo‘lyozmani keyingi ko‘rib chiqishdan chetlatishi, kelishilgan iqtibos sxemalarini tekshirishi, nashr etilgan maqolaga tuzatish kiritishi yoki zarur hollarda Tadqiqot va nashr etikasi buzilishlari hamda Tuzatishlar va retraksiyalar siyosatlari bo‘yicha choralar ko‘rishi mumkin.