Maxfiylik

Jurnalga taqdim etilgan qo‘lyozmalar va ularni baholash bilan bog‘liq barcha ma’lumotlar maxfiy ilmiy kommunikatsiya sifatida ko‘rib chiqiladi. Maxfiylik talablari qo‘lyozmani topshirish, dastlabki tahririy tekshiruv, taqriz, qaror qabul qilish va tegishli nashrdan keyingi jarayonlarning barcha bosqichlarida amal qiladi.

Qo‘lyozma nashr etilguniga qadar mualliflarning maxfiy intellektual mulki hisoblanadi. Muharrirlar, taqrizchilar, Tahrir hay’ati a’zolari, jurnal xodimlari va xizmat vazifasi doirasida qo‘lyozmaga kirish huquqiga ega bo‘lgan boshqa shaxslar uni va undagi ma’lumotlarni ruxsatsiz oshkor qilish yoki foydalanishdan himoya qilishi kerak.

Qo‘lyozma maxfiyligi

Nashr etilmagan qo‘lyozmalar, qo‘shimcha fayllar, ma’lumotlar to‘plamlari, rasmlar, tasvirlar, protokollar, yozishmalar, taqrizlar, tahririy izohlar va tahririy jarayonda olingan boshqa materiallar qo‘lyozmani ko‘rib chiqishda qonuniy ravishda ishtirok etmaydigan shaxslarga oshkor qilinmasligi kerak.

Ma’lumotlardan foydalanish huquqi faqat tahririy baholash, taqriz, nashrga tayyorlash, ilmiy halollikni ta’minlash yoki zarur texnik jarayonlarda ishtirok etadigan shaxslar bilan cheklanadi.

Maxfiy ma’lumotlardan shaxsiy, ilmiy, professional, tijoriy, raqobat yoki boshqa manfaat uchun foydalanish mumkin emas. Tahririy jarayon yoki taqriz orqali ma’lum bo‘lgan nashr etilmagan g‘oyalar, metodlar, ma’lumotlar va natijalar tegishli ruxsatsiz o‘zlashtirilmasligi yoki boshqa tadqiqotda ishlatilmasligi kerak.

Ikki tomonlama anonim taqriz

Jurnal ikki tomonlama anonim taqriz (double-anonymous peer review) modelini qo‘llaydi. Odatdagi taqriz jarayonida mualliflarning shaxsi taqrizchilarga, taqrizchilarning shaxsi esa mualliflarga oshkor qilinmaydi.

Muharrirlar va jurnal xodimlari ushbu anonimlikni himoya qilish uchun asosli choralarni ko‘radi. Mualliflar va taqrizchilar ham himoyalangan shaxsni aniqlash, oshkor qilish yoki anonimlik mexanizmini chetlab o‘tishga urinmasligi kerak.

Agar taqrizchi muallifning kimligini aniqlagan deb hisoblasa va bu manfaatlar to‘qnashuvini yuzaga keltirsa yoki xolis baholashga ta’sir qilishi mumkin bo‘lsa, u darhol muharrirga xabar berishi lozim.

Jurnal tadqiqot mavzusi, havolalar, preprintlar, konferensiya materiallari, ochiq ma’lumotlar to‘plamlari yoki boshqa tashqi axborot orqali muallif shaxsini bilvosita aniqlash mutlaqo imkonsizligini kafolatlay olmaydi. Biroq shaxsni ataylab oshkor qilish yoki ikki tomonlama anonim taqriz mexanizmini chetlab o‘tishga urinish nomaqbul hisoblanadi.

Taqrizchilarning maxfiylik majburiyati

Taqrizchi qo‘lyozma va unga oid barcha ma’lumotlarni qat’iy maxfiy saqlashi kerak. Qo‘lyozmani ommaviy muhokama qilish, hamkasblarga ruxsatsiz berish, mualliflar bilan bevosita bog‘lanish, taqriz materiallarini tarqatish, ularni boshqa maqsadlar uchun saqlash yoki nashr etilmagan ma’lumotlardan shaxsiy manfaat uchun foydalanishga yo‘l qo‘yilmaydi.

Agar taqrizchi taqriz tayyorlashga stajyor, hamkasb yoki boshqa malakali mutaxassisni jalb qilmoqchi bo‘lsa, avval jurnalning ruxsatini olishi kerak. Ruxsat bilan jalb etilgan shaxs ham xuddi shu maxfiylik talablariga rioya qilishi va uning hissasi tahririyatga tegishli tarzda ma’lum qilinishi lozim.

COPE reviewerlar qo‘lyozmalar maxfiyligini himoya qilishi hamda taqriz jarayonida olingan ma’lumotlardan shaxsiy manfaat uchun foydalanmasligini belgilaydi.

Tahririy maxfiylik

Muharrirlar, Tahrir hay’ati a’zolari va jurnal xodimlari taqdim etilgan qo‘lyozma haqidagi ma’lumotlarni qonuniy tahririy jarayon uchun zarur bo‘lgan doiradan tashqarida oshkor qilmasligi kerak.

Maxfiy ma’lumotlarga qo‘lyozmaning topshirilganligi va holati, uning mazmuni, taqriz modeli bilan himoyalangan muallif ma’lumotlari, taqrizchilar shaxsi, taqrizlar, tahririy yozishmalar, ichki baholashlar, qaror yozuvlari hamda ilmiy halollik bo‘yicha murojaat va tekshiruv materiallari kiradi.

Tahririyat a’zolari nashr etilmagan ma’lumotlardan o‘z tadqiqoti yoki shaxsiy, moliyaviy, professional yoxud raqobat manfaatlari uchun foydalanmasligi kerak.

Tegishli manfaatlar to‘qnashuviga ega shaxs qo‘lyozmani mustaqil muharrirga topshirish uchun zarur bo‘lgan minimal harakatlardan tashqari uni ko‘rib chiqishda qatnashmasligi kerak.

Sun’iy intellekt va tashqi xizmatlar

Maxfiy qo‘lyozmalar, taqrizlar, nashr etilmagan ma’lumotlar, tasvirlar yoki tahririy yozishmalar maxfiylik, ma’lumotlar xavfsizligi yoki tegishli foydalanish kafolatlanmagan tashqi AI tizimlari yoxud boshqa uchinchi tomon xizmatlariga yuklanmasligi kerak.

Taqrizchi AI’dan taqrizga yordam beruvchi vosita sifatida foydalanishdan oldin jurnal ruxsatini olishi kerak. Muharrirlar ham jurnalning AI va maxfiylik talablariga rioya qilishi shart.

Texnologiyadan ruxsat etilgan foydalanish inson muharrir yoki taqrizchining javobgarligini kamaytirmaydi va jurnalning Sun’iy intellekt siyosatiga muvofiq bo‘lishi kerak.

ICMJE maxfiylik kafolatlanmagan AI texnologiyalariga qo‘lyozmani yuklash maxfiylik majburiyatiga zid bo‘lishi mumkinligini aniq belgilaydi.

Bemor va tadqiqot ma’lumotlarining maxfiyligi

Klinik, shaxsiy, genetik yoki boshqa sezgir ma’lumotlar, ayniqsa yangi tug‘ilgan chaqaloqlar, go‘daklar, bolalar, o‘smirlar va boshqa zaif tadqiqot ishtirokchilariga oid ma’lumotlarni o‘z ichiga olgan qo‘lyozmalarga alohida ehtiyotkorlik bilan yondashiladi.

Tahririy jarayon maxfiyligi mualliflarning ma’lumotlarni shaxssizlantirish, ishtirokchilar shaxsiy hayotini himoya qilish, xabardor qilingan rozilik va nashr uchun rozilik olish, ma’lumotlarni himoya qilish hamda zarur etik ruxsat olish majburiyatlarini almashtirmaydi.

Muharrirlar va taqrizchilar qo‘lyozmadagi ma’lumotlar asosida tadqiqot ishtirokchilarining shaxsini aniqlashga urinmasligi kerak.

Maxfiylikdan istisnolar

Maxfiy ma’lumot faqat qonuniy va mutanosib zarurat mavjud bo‘lganda oshkor qilinishi mumkin. Bunga ehtimoliy tadqiqot yoki nashr etikasi buzilishini tekshirish, tadqiqot ishtirokchilarini himoya qilish, taqriz yaxlitligi bilan bog‘liq jiddiy muammoni hal qilish, muassasaviy yoki tartibga soluvchi tekshiruvda ishtirok etish yoki amaldagi qonunchilik talabini bajarish kirishi mumkin.

Boshqa jurnal, muassasa, etika qo‘mitasi, moliyalashtiruvchi tashkilot, ilmiy halollik organi yoki vakolatli tashkilot bilan aloqa qilish zarur bo‘lsa, jurnal qonuniy maqsad uchun asosli ravishda zarur bo‘lgan ma’lumotnigina tegishli maxfiylik va ma’lumotlarni himoya qilish talablariga rioya qilgan holda taqdim etadi.

Maxfiylik prinsipi ilmiy qoidabuzarlikni yashirish yoki ilmiy yozuvni himoya qilish uchun zarur choralarni to‘xtatish vositasi sifatida qo‘llanilmaydi.

Nashrdan keyin

Maqolaning nashr etilishi maxfiy tahririy materiallarning avtomatik ravishda ochiq bo‘lishini anglatmaydi.

Taqrizchilar shaxsi, maxfiy taqriz yozishmalari, ichki tahririy yozuvlar va boshqa himoyalangan ma’lumotlar nashrdan keyin ham maxfiy saqlanadi, agar ularni oshkor qilish tegishli ravishda ruxsat etilmagan, qonun yoki qonuniy tekshiruv bilan talab qilinmagan yoxud jurnalning e’lon qilingan taqriz siyosatida boshqacha tartib belgilanmagan bo‘lsa.

Jurnal tahririy va taqriz yozuvlari uchun tegishli himoya choralarini qo‘llaydi va ularga kirishni qonuniy tahririy hamda ilmiy halollik ehtiyojlari bilan cheklaydi.