Tadqiqot va nashr etikasi buzilishlari

Jurnal ilmiy adabiyotlarning yaxlitligini himoya qilishga intiladi va tadqiqot, nashr, taqriz yoki tahririy jarayondagi ehtimoliy qoidabuzarliklar to‘g‘risidagi barcha asosli murojaatlarni, ular nashrdan oldin yoki keyin aniqlanganidan qat’i nazar, jiddiy ko‘rib chiqadi.

Tadqiqot yoki nashr etikasi buzilishi ilmiy ishning ishonchliligi, yaxlitligi, shaffofligi yoki etik maqbulligiga zarar yetkazadigan qasddan yoki jiddiy chalg‘ituvchi xatti-harakatlarni anglatadi. Bunday holatlar quyidagilarni o‘z ichiga olishi mumkin, biroq ular bilan cheklanmaydi:

• ma’lumotlar, tadqiqot ishtirokchilari, kuzatuvlar, natijalar yoki tadqiqot hujjatlarini uydirma qilish;
• ma’lumotlar, metodlar, tahlillar, tasvirlar yoki boshqa tadqiqot materiallarini soxtalashtirish;
• plagiat yoki matndan jiddiy nomaqbul takroriy foydalanish;
• takroriy, ortiqcha yoki oshkor qilinmagan o‘zaro takrorlanuvchi nashr;
• nomaqbul, soxta, sotib olingan yoki sotilgan, mehmon, sovg‘a, faxriy yoki yashirin mualliflik;
• tegishli manfaatlar to‘qnashuvi, moliyalashtirish yoki homiy rolini qasddan oshkor qilmaslik;
• taqriz jarayonini, jumladan soxta taqrizchi shaxsi yoki soxta taqrizlar orqali manipulyatsiya qilish;
• iqtiboslarni manipulyatsiya qilish yoki kelishilgan iqtibos sxemalari;
• insonlar ishtirokidagi tadqiqotni etik talablarga zid o‘tkazish yoki zarur etik ruxsat yoxud rozilikni olmaslik;
• tadqiqot ma’lumotlari, tasvirlar, kod, modellar yoki statistik tahlillarni qasddan manipulyatsiya qilish yoki noto‘g‘ri taqdim etish;
• sun’iy intellekt yoki avtomatlashtirilgan vositalardan chalg‘ituvchi yoki oshkor qilinmagan tarzda foydalanish;
• etik ruxsat, rozilik hujjatlari, klinik tadqiqotni ro‘yxatdan o‘tkazish, moliyalashtirish yoki boshqa ilmiy hujjatlarni soxtalashtirish;
• tadqiqot yoki nashr yaxlitligi bo‘yicha tekshiruvga qasddan to‘sqinlik qilish.

Murojaatlarni qabul qilish

Ehtimoliy qoidabuzarlik to‘g‘risida mualliflar, taqrizchilar, muharrirlar, o‘quvchilar, muassasalar, tadqiqot ishtirokchilari, moliyalashtiruvchi tashkilotlar yoki boshqa shaxs va tashkilotlar jurnalga murojaat qilishi mumkin.

Murojaat ko‘rib chiqilayotgan qo‘lyozmaga ham, ilgari nashr qilingan maqolaga ham tegishli bo‘lishi mumkin.

Imkon qadar murojaatda tegishli maqola yoki qo‘lyozma, ehtimoliy muammoning mohiyati, tegishli ma’lumotlar, matn, tasvir, hujjatlar yoki mavjud boshqa dalillar ko‘rsatilishi kerak.

Jurnal asosli murojaatlarni ular qanday yo‘l bilan kelib tushganidan qat’i nazar, shu jumladan whistleblowerlar tomonidan taqdim etilgan murojaatlarni ko‘rib chiqadi. Anonim murojaatlarda baholash uchun yetarli darajada aniq va ishonchli ma’lumot mavjud bo‘lsa, ular ham ko‘rib chiqilishi mumkin.

Vijdonan berilgan murojaat faqat murojaatchining maqomi, muassasasi yoki anonimligi sababli rad etilmaydi.

Dastlabki baholash

Asosli murojaat kelib tushganda jurnal dastlabki baholash o‘tkazib, quyidagilarni aniqlaydi:

• masala jurnal vakolatiga kiradimi;
• ko‘rib chiqishni davom ettirish uchun yetarli ma’lumot mavjudmi;
• tadqiqot ishtirokchilari, maxfiy ma’lumotlar, taqriz jarayoni yoki ilmiy adabiyotlarni himoya qilish uchun zudlik bilan choralar zarurmi;
• holat halol xato, qonuniy ilmiy kelishmovchilik, shubhali amaliyot yoki ehtimoliy qoidabuzarlik bo‘lishi mumkinmi.

Jiddiy etik shubha mavjud bo‘lgan qo‘lyozma muammoni tekshirmaslik maqsadida shunchaki rad etilmaydi. Zarur hollarda taqriz, tahririy ko‘rib chiqish yoki nashr jarayoni vaqtincha to‘xtatilishi mumkin.

Mustaqil va xolis ko‘rib chiqish

Ehtimoliy qoidabuzarliklar xolis, obyektiv, maxfiy va manfaatlar to‘qnashuvisiz ko‘rib chiqilishi kerak.

Masalaga shaxsiy, professional, institutsional yoki moliyaviy aloqasi bo‘lgan muharrir yoki Tahrir hay’ati a’zosi ushbu ishni tekshirishga rahbarlik qilmasligi yoki uning natijasini belgilamasligi kerak.

Manfaatlar to‘qnashuvi mavjud bo‘lsa, murojaat tegishli mustaqil muharrir yoki boshqa malakali shaxsga topshiriladi. Zarurat tug‘ilganda tashqi ekspertlar jalb etilishi mumkin.

Xatti-harakati bo‘yicha shubha bildirilgan shaxsga, odatda, murojaatga javob berish va tegishli dalillarni taqdim etish uchun maqbul imkoniyat beriladi. Tadqiqot ishtirokchilari, dalillar, maxfiylik yoki tekshiruvning o‘zini himoya qilish uchun zudlik bilan choralar zarur bo‘lgan holatlar bundan mustasno.

Qoidabuzarlik haqida xulosa faqat ayblov, taxmin yoki shaxsning obro‘siga asoslanmasligi kerak.

Jurnal va muassasaning vakolatlari

Jurnal o‘zi ko‘rib chiqadigan va nashr etadigan ilmiy materiallarning ishonchliligi hamda nashr yaxlitligini baholash uchun javobgardir. Biroq jurnal, odatda, mehnat, intizomiy, institutsional yoki huquqiy aybdorlikni belgilovchi organ hisoblanmaydi.

Agar to‘liq tekshiruv laboratoriya hujjatlari, klinik qaydlar, tadqiqot fayllari, muassasa tizimlari, xodimlar yoki jurnal vakolatidan tashqaridagi boshqa dalillardan foydalanishni talab qilsa, masala tegishli:

• muallif yoki taqrizchining muassasasiga;
• ilmiy halollik bo‘yicha vakolatli bo‘limga;
• etika qo‘mitasiga;
• moliyalashtiruvchi tashkilotga;
• tartibga soluvchi yoki boshqa vakolatli organga

yuborilishi mumkin.

Muassasada o‘tkazilgan tekshiruv natijasi qo‘lyozma yoki nashr qilingan maqolaning ishonchliligiga ta’sir qilsa, jurnal ushbu natija to‘g‘risidagi tegishli ma’lumotni so‘rashi mumkin.

Maxfiylik

Murojaat va tekshiruvga oid ma’lumotlar xolis va samarali baholash imkonini beradigan darajada maxfiy saqlanadi.

Ma’lumot, odatda, masalani baholash yoki tekshirish uchun ishtiroki zarur bo‘lgan shaxs va tashkilotlargagina taqdim etiladi.

Agar ma’lumotni oshkor qilish adolatli tekshiruv, etik yoki institutsional majburiyatlar yoxud amaldagi qonunchilik uchun zarur bo‘lsa, jurnal mutlaq anonimlikni kafolatlay olmaydi.

Dalillar va hamkorlik

Jurnal tegishli shaxslardan dastlabki ma’lumotlar, original tasvirlar, statistik tahlil fayllari, kod yoki model hujjatlari, tadqiqot protokoli, etik ruxsat va rozilik hujjatlari, klinik tadqiqot reyestri ma’lumotlari, mualliflik, moliyalashtirish va manfaatlar to‘qnashuvi deklaratsiyalari, taqriz yozuvlari hamda masalani baholash uchun zarur boshqa hujjatlarni talab qilishi mumkin.

Barcha tomonlardan tekshiruv bilan halol va o‘z vaqtida hamkorlik qilish kutiladi. Tegishli dalillarni uydirma qilish, o‘zgartirish, yo‘q qilish yoki qasddan yashirishning o‘zi jiddiy ilmiy halollik muammosi sifatida baholanishi mumkin.

Tekshiruv davridagi tahririy choralar

Muammoning xususiyati va jiddiyligiga qarab jurnal:

• qo‘lyozmani ko‘rib chiqish yoki nashr jarayonini vaqtincha to‘xtatishi;
• tushuntirish yoki qo‘shimcha hujjat talab qilishi;
• mustaqil ilmiy, statistik, etik yoki tasvirlar bo‘yicha ekspert bahosini tashkil etishi;
• mustaqilligi buzilgan muharrir yoki taqrizchini almashtirishi;
• ishonchlilik yoki etik maqbullik tasdiqlanmasa, qo‘lyozmani rad etishi;
• tegishli boshqa nashrlar mavjud bo‘lsa, boshqa jurnal bilan bog‘lanishi;
• tegishli muassasa yoki vakolatli organga murojaat qilishi;
• nashr qilingan maqola bo‘yicha jiddiy va hal etilmagan shubha mavjud bo‘lsa, xavotir bildirish bayonoti (Expression of Concern) e’lon qilishi mumkin.

Vaqtinchalik choralar qo‘llanilishi o‘z-o‘zidan qoidabuzarlik sodir etilganligi haqida yakuniy xulosa hisoblanmaydi.

Tekshiruv natijalari va ilmiy adabiyotlar

Baholash yoki tekshiruv yakunida jurnal mavjud dalillar va aniqlangan muammoning ilmiy adabiyot ishonchliligiga ta’siriga mutanosib ravishda choralar ko‘radi.

Natijaga qarab murojaat tasdiqlanmasa boshqa chora ko‘rilmasligi, nashrdan oldin qo‘lyozmaga tuzatish kiritilishi, qo‘lyozma rad etilishi, nashr qilingan maqola tuzatilishi, xavotir bildirish bayonoti e’lon qilinishi, maqola retraksiya qilinishi yoki tegishli muassasa, moliyalashtiruvchi tashkilot, etika organi yoxud boshqa vakolatli tashkilotga murojaat qilinishi mumkin.

Agar muassasa tekshiruvi nashr etilgan maqolaga aloqador qoidabuzarlikni tasdiqlasa, jurnal ilmiy adabiyotlarni tuzatish uchun tegishli choralarni ko‘radi.

Halol xato va ilmiy kelishmovchilik

Jurnal tadqiqot etikasi buzilishini halol xato, ilmiy talqinlardagi farq, metodologik munozara va qonuniy ilmiy kelishmovchilikdan farqlaydi.

Noto‘g‘ri natijaning o‘zi avtomatik ravishda qoidabuzarlik mavjudligini anglatmaydi. Xuddi shuningdek, mualliflar, taqrizchilar yoki o‘quvchilar turlicha ilmiy xulosaga kelgani uchun ilmiy kelishmovchilik etik buzilish sifatida baholanmaydi.

Biroq nashr qilingan maqolaga sezilarli ta’sir qiladigan halol xatolar ham ilmiy adabiyotlarning aniqligini saqlash maqsadida tegishli ravishda tuzatiladi.

Nashrdan keyingi choralar jurnalning Tahririy choralar hamda Tuzatishlar va retraksiyalar siyosatlarida batafsil tartibga solinadi.