Sun’iy intellekt
Jurnal ilmiy tadqiqot va akademik nashrlarda sun’iy intellekt (AI), generativ AI, katta til modellari (LLM) hamda boshqa AI yordamidagi texnologiyalardan mas’uliyatli, shaffof va hisobdor tarzda foydalanishni qo‘llab-quvvatlaydi. AI vositalari qonuniy ilmiy va nashriyot vazifalarini bajarishga yordam berishi mumkin, biroq ular insonning ilmiy mulohazasi, mas’uliyati va javobgarligini almashtirmaydi.
Ushbu siyosat mualliflar, taqrizchilar, muharrirlar va tahririy-nashriyot jarayonida ishtirok etuvchi boshqa shaxslarga tatbiq etiladi.
AI va mualliflik
Sun’iy intellekt tizimlari, katta til modellari, chatbotlar va boshqa AI yordamidagi texnologiyalar muallif yoki hammuallif sifatida ko‘rsatilishi mumkin emas.
Mualliflik AI bajara olmaydigan majburiyatlarni, jumladan qo‘lyozmaning yakuniy versiyasini tasdiqlash, ishning aniqligi va yaxlitligi uchun javob berish, manfaatlar to‘qnashuvini boshqarish hamda nashr qilingan maqola bo‘yicha savollarga javob berishni talab qiladi.
Inson mualliflar jurnalga topshirilgan va nashr etilgan barcha materiallar, shu jumladan AI yordamida tayyorlangan, tahrirlangan, tarjima qilingan, tahlil qilingan yoki boshqa tarzda qayta ishlangan mazmun uchun to‘liq javobgar bo‘lib qoladi.
AI’dan foydalanishni oshkor qilish
Mualliflar tadqiqotni o‘tkazish yoki qo‘lyozmani tayyorlashda AI yoki AI yordamidagi texnologiyalardan mazmunli foydalanilganligini shaffof ravishda oshkor qilishi kerak.
Tegishli hollarda deklaratsiyada quyidagilar ko‘rsatilishi lozim:
- foydalanilgan AI vositasi yoki tizimining nomi;
- ma’lum va ahamiyatli bo‘lsa, uning versiyasi yoki modeli;
- AI’dan foydalanish maqsadi;
- tadqiqot yoki qo‘lyozma tayyorlash jarayonining qaysi bosqichida foydalanilgani;
- AI yaratgan yoki AI yordamida olingan natijalar mualliflar tomonidan qanday tekshirilgani va tasdiqlangani.
AI’dan tadqiqot dizayni, ma’lumotlarni yig‘ish yoki qayta ishlash, statistik tahlil, dasturlash, modellashtirish, tasvirlarni qayta ishlash, natijalarni talqin qilish, adabiyotlarni tahlil qilish, qo‘lyozma matnini tayyorlash, tarjima qilish yoki boshqa muhim ilmiy yoxud tahririy mazmunni yaratishda mazmunli foydalanilgan bo‘lsa, bu haqda qo‘lyozmaning tegishli bo‘limida ma’lumot berilishi kerak.
Agar AI tadqiqot metodologiyasining bir qismi bo‘lsa, uning qo‘llanilishi Metodlar bo‘limida texnologiyaning tadqiqotdagi rolini tushunish imkonini beradigan darajada batafsil bayon qilinishi lozim.
AI’dan foydalanishni oshkor qilish mas’uliyatni AI tizimiga o‘tkazmaydi. Qo‘lyozma uchun to‘liq javobgarlik inson mualliflarda qoladi.
Aniqlik, manbalar va originallik
AI yaratgan material noto‘g‘ri, to‘liq bo‘lmagan, tarafkash, uydirma yoki chalg‘ituvchi ma’lumotlarni o‘z ichiga olishi mumkin. Mualliflar AI yordamidagi barcha materiallarni qo‘lyozma topshirilishidan oldin mustaqil tekshirishi shart.
Mualliflar:
- faktlar va ilmiy ma’lumotlarning aniqligini;
- hisob-kitoblar, statistik talqinlar va metodologik bayonotlarning to‘g‘riligini;
- har bir havolani original manba orqali;
- havolalar, iqtiboslar, DOI va bibliografik ma’lumotlar uydirma emasligini;
- boshqa manbalardan olingan g‘oya va materiallarning tegishli tarzda ko‘rsatilganini;
- plagiat va nomaqbul matn takrorlanishi mavjud emasligini;
- mualliflik huquqi yoki boshqa himoyalangan materiallardan foydalanish uchun zarur ruxsatlar olinganini
tekshirish uchun javobgardir.
AI yaratgan material birlamchi ilmiy manba sifatida qabul qilinmasligi va original ilmiy adabiyotning o‘rnini bosmasligi kerak. Muallif ilmiy fikrni tasdiqlaydigan original va ishonchli manbani mustaqil topishi, baholashi va iqtibos qilishi lozim.
AI, tadqiqot ma’lumotlari va tasvirlar
AI vositalaridan tadqiqot ma’lumotlari, klinik natijalar, statistik natijalar, tasvirlar yoki boshqa ilmiy dalillarni uydirma qilish, soxtalashtirish, tanlab manipulyatsiya qilish yoki noto‘g‘ri ko‘rsatish uchun foydalanish mumkin emas.
Generativ AI sintetik ma’lumotni haqiqiy bemor kuzatuvi, eksperimental natija, klinik yoki laboratoriya topilmasi, radiologik yoki patologik tasvir yoxud boshqa haqiqiy ilmiy dalil sifatida ko‘rsatishga olib keladigan tarzda ma’lumot yoki tasvir yaratishi yoki o‘zgartirishi mumkin emas.
AI yordamidagi tasvirlarni qayta ishlash, hisoblash modellashtirish, avtomatik tasniflash, prognozlash yoki ma’lumotlarni tahlil qilish tadqiqot metodologiyasining qonuniy qismi bo‘lsa, undan foydalanish shaffof bayon qilinishi va olingan natijalarni tekshirish hamda validatsiya qilish uchun mualliflar javobgar bo‘lishi kerak.
Bunday foydalanishga jurnalning Ma’lumotlar va tasvirlar yaxlitligi siyosati ham tatbiq etiladi.
Maxfiylik va bemor ma’lumotlari
Mualliflar tashqi AI tizimlarida maxfiy, shaxsiy, klinik yoki boshqa sezgir tadqiqot ma’lumotlari bilan ishlashda alohida ehtiyotkorlik ko‘rsatishi kerak.
Bemor shaxsini aniqlash imkonini beradigan ma’lumotlar, maxfiy tibbiy hujjatlar, nashr etilmagan sezgir tadqiqot ma’lumotlari yoki boshqa himoyalangan axborot umumiy foydalanishdagi yoki tashqi AI tizimlariga yuklanmasligi kerak, agar bunday qayta ishlash tegishli etik ruxsat, zarur hollarda xabardor qilingan rozilik, ma’lumotlarni himoya qilish talablari, muassasa qoidalari va amaldagi qonunchilik bilan ruxsat etilmagan bo‘lsa.
Bu talab, ayniqsa, yangi tug‘ilgan chaqaloqlar, go‘daklar, bolalar, o‘smirlar va boshqa zaif ishtirokchilar haqidagi tadqiqotlarda muhimdir.
AI’dan foydalanish tadqiqot ishtirokchilarining maxfiyligi, shaxsiy hayotini himoya qilish, xabardor qilingan rozilik yoki ma’lumotlarni himoya qilish bo‘yicha majburiyatlarni buzmasligi kerak.
Muharrirlar, taqrizchilar va AI
Taqdim etilgan qo‘lyozmalar va taqriz materiallari maxfiy ilmiy axborot hisoblanadi.
Muharrirlar va taqrizchilar taqdim etilgan qo‘lyozma, qo‘shimcha materiallar, taqriz matni, nashr etilmagan ma’lumotlar, rasmlar, tasvirlar yoki boshqa maxfiy tahririy axborotni maxfiyligi kafolatlanmagan tashqi AI tizimlariga yuklamasligi kerak, tegishli aniq ruxsat olingan holatlar bundan mustasno.
Tahririy baholash yoki taqriz jarayonida AI’dan ruxsat etilgan mazmunli foydalanish jurnalga shaffof ravishda oshkor qilinishi kerak. Muharrir yoki taqrizchi AI yordamida tayyorlangan baholash, izoh, tavsiya va qarorlar uchun to‘liq javobgar bo‘lib qoladi.
AI muharrir yoki taqrizchidan talab etiladigan mustaqil professional baholashning o‘rnini bosmasligi kerak.
ICMJE’ning amaldagi tavsiyalari muallifning aniq ruxsatisiz maxfiyligi kafolatlanmagan AI tizimlariga taqdim etilgan qo‘lyozmalarni yuklamaslik hamda tahririy jarayonda AI’dan foydalanishni shaffof ko‘rsatishni belgilaydi.
Inson nazorati va javobgarligi
Ilmiy ishonchlilik, metodologik sifat, etik maqbullik, taqriz tavsiyalari, qo‘lyozmani qabul qilish, qayta ishlashga yuborish yoki rad etish, shuningdek tuzatish, xavotir bildirish bayonoti va retraksiya bilan bog‘liq qarorlar mazmunli inson nazorati ostida qolishi kerak.
AI tizimi qo‘lyozma bo‘yicha yakuniy tahririy qarorni mustaqil ravishda qabul qilishi mumkin emas.
Oshkor qilinmagan yoki nomaqbul AI’dan foydalanish
AI’dan mazmunli foydalanishni oshkor qilmaslik, AI yordamida uydirma mazmun yoki bibliografik manbalar yaratish, tadqiqot ma’lumotlari yoki tasvirlarni manipulyatsiya qilish, maxfiylikni buzish, soxta taqrizlar yaratish yoki AI’dan boshqa chalg‘ituvchi maqsadlarda foydalanish ehtimoliy tadqiqot yoki nashr etikasi buzilishi sifatida tekshirilishi mumkin.
Nomaqbul AI’dan foydalanish bo‘yicha asosli shubha yuzaga kelganda jurnal tegishli shaxslardan tushuntirish, original ma’lumotlar, fayllar, tasvirlar, tahliliy hujjatlar yoki AI vositasi va undan qanday foydalanilganligi haqida ma’lumot talab qilishi, qo‘lyozmani tuzatish yoki qayta ko‘rib chiqishni talab qilishi yoxud mustaqil ilmiy yoki etik baholashni tashkil etishi mumkin.
Dalillar va holatning jiddiyligiga qarab jurnal qo‘lyozmani rad etishi, taqrizchining jarayondagi ishtirokini to‘xtatishi, nashr etilgan maqolaga tuzatish kiritishi, xavotir bildirish bayonoti yoki retraksiya e’lon qilishi hamda jiddiy holatlarda tegishli muassasa yoki boshqa vakolatli organga murojaat qilishi mumkin.
Jurnal ushbu siyosatni AI texnologiyalari, etik standartlar va ilmiy nashriyot amaliyoti rivojlanishiga qarab yangilab borishi mumkin.