Taqrizlash siyosati
Bolalar milliy tibbiyot markazining axborotnomasi jurnalida nashr qilinadigan ilmiy ishlarning sifati, ishonchliligi, originalligi, dolzarbligi va etik yaxlitligini ta’minlash maqsadida qat’iy, adolatli va mustaqil taqrizlash jarayoni qo‘llanadi.
Jurnal doirasiga mos ilmiy maqolalar va boshqa mazmunli ilmiy qo‘lyozmalar, odatda, ikki tomonlama anonim taqrizlash (double-anonymous peer review) asosida baholanadi. Bunda mualliflarning shaxsi taqrizchilarga, taqrizchilarning shaxsi esa mualliflarga oshkor qilinmaydi.
Tashqi taqrizga yuborilgan har bir qo‘lyozma, odatda, tegishli sohada malakaga ega kamida ikki nafar mustaqil taqrizchi tomonidan baholanadi.
Taqrizchilarning xulosalari tavsiyaviy xususiyatga ega. Qo‘lyozmani qabul qilish yoki rad etish bo‘yicha yakuniy qarorni bosh muharrir yoki tegishli vakolat berilgan muharrir qabul qiladi.
Dastlabki tahririy tekshiruv
Har bir qo‘lyozma tashqi taqrizga yuborilishidan oldin dastlabki tahririy tekshiruvdan o‘tadi.
Tahririyat quyidagilarni baholashi mumkin:
- jurnalning Maqsad va qamroviga muvofiqlik;
- Pediatrics, Perinatology and Child Health yo‘nalishiga tegishlilik;
- qo‘lyozma va metadata’larning to‘liqligi;
- Mualliflar uchun yo‘riqnomaga rioya qilinishi;
- ilmiy tuzilma va minimal metodologik sifat;
- originallik va ehtimoliy matn o‘xshashligi;
- mualliflik va mualliflar hissasi;
- manfaatlar to‘qnashuvi va moliyalashtirish;
- zarur hollarda etik ruxsat va rozilik;
- talab etilganda klinik tadqiqot registratsiyasi;
- ma’lumotlarning mavjudligi haqidagi bayonot;
- til va taqdimotning asosiy sifati.
Qo‘lyozma jurnal qamroviga aniq mos kelmasa, minimal ilmiy yoki etik talablarga javob bermasa, jiddiy kamchiliklarga ega bo‘lsa yoki research integrity bo‘yicha asosli muammo aniqlansa, tashqi taqrizga yuborilmasdan texnik tuzatish uchun qaytarilishi yoki rad etilishi mumkin.
Ikki tomonlama anonim taqrizlash
Jurnal, odatda, ikki tomonlama anonim taqrizlash modelidan foydalanadi.
Mualliflar anonim qo‘lyozma faylidan shaxsini bevosita aniqlash imkonini beruvchi keraksiz ma’lumotlarni olib tashlashi kerak.
Tahririyat mualliflar identifikatsiyasining taqrizchilarga oshkor bo‘lishining oldini olish uchun asosli choralarni ko‘radi.
Taqrizchilar mualliflarning shaxsini ataylab aniqlashga urinmasligi kerak.
Agar taqrizchi muallif kimligini bilib qolsa va bu manfaatlar to‘qnashuvini yuzaga keltirsa, bu haqda muharrirga xabar berishi shart.
Preprint, konferensiya taqdimoti, dataset, bibliografik manbalar yoki tor ilmiy mavzu sabab muallifni taxmin qilish mumkin bo‘lgan holatlarda jurnal mutlaq anonimlikni kafolatlay olmaydi.
Taqrizchilarni tanlash
Taqrizchilar qo‘lyozmaning mavzusiga mos ilmiy, klinik, metodologik yoki boshqa professional ekspertizasi asosida tanlanadi.
Muharrir quyidagilarni hisobga oladi:
- qo‘lyozma mavzusiga tegishli mutaxassislik;
- mualliflardan yetarli mustaqillik;
- muhim manfaatlar to‘qnashuvining mavjud emasligi;
- tegishli ilmiy va nashriy tajriba;
- konstruktiv va dalillarga asoslangan baho bera olish;
- avvalgi taqrizlarning sifati va ishonchliligi, ma’lum bo‘lsa;
- taqrizni asosli muddatda bajarish imkoniyati.
Taqrizchi millati, jinsi, muassasasining nufuzi, shaxsiy munosabatlar yoki ilmiy baholashga aloqador bo‘lmagan boshqa belgilar asosida tanlanmaydi.
Mustaqillik va manfaatlar to‘qnashuvi
Taqrizchi xolis baho berish uchun yetarli darajada mustaqil bo‘lishi kerak.
Yaqinda amalga oshirilgan yaqin hamkorlik, bevosita ilmiy raqobat, shaxsiy, moliyaviy yoki institutsional qaramlik kabi holatlar taqrizchining xolisligiga ta’sir qilishi yoki shunday taassurot yaratishi mumkin bo‘lsa, u vaziyatni muharrirga oshkor qilishi yoki taqrizdan voz kechishi kerak.
Oshkor qilingan holat taqrizchining ishtirokiga to‘sqinlik qiladimi — yakuniy qarorni muharrir qabul qiladi.
Taqrizchilar soni
Tashqi taqrizdan o‘tadigan qo‘lyozma, odatda, kamida ikki nafar mustaqil taqrizchi tomonidan baholanadi.
Taqrizchilar xulosalari keskin farq qilsa, yetarli asoslanmagan bo‘lsa yoki metodologik, statistik, klinik, etik yoxud boshqa muhim savollar ochiq qolsa, muharrir:
- qo‘shimcha taqrizchi;
- statistik yoki metodologik ekspert;
- tor soha mutaxassisi;
- zarur hollarda mustaqil etik ekspert
fikrini olishi mumkin.
Tahririy qaror faqat taqrizchilarning “ovozlari” soniga qarab qabul qilinmaydi.
Qo‘lyozmani baholash
Taqrizchilar tegishli hollarda quyidagilarni baholaydi:
- ilmiy yangilik va ahamiyat;
- jurnal qamroviga muvofiqlik;
- tadqiqot maqsadining aniqligi;
- dizayn va metodologiya;
- statistik va analitik usullar;
- natijalarning ishonchliligi va shaffofligi;
- xulosalarning taqdim etilgan dalillarga mosligi;
- tadqiqot natijalarini taqdim etish sifati;
- adabiyotlar ro‘yxatining tegishliligi;
- tadqiqot etikasi;
- zarur hollarda klinik tadqiqot registratsiyasi;
- ma’lumotlar va tasvirlar yaxlitligi;
- tadqiqot cheklovlari va ehtimoliy bias.
Taqrizchi majburiy ilmiy tuzatishlar bilan qo‘shimcha tavsiyalarni aniq ajratishi kerak.
O‘z maqolalari yoki muayyan jurnal maqolalaridan iqtibos keltirishni ilmiy asos bo‘lmasdan talab qilishga yo‘l qo‘yilmaydi.
Maxfiylik
Qo‘lyozma, qo‘shimcha materiallar, taqrizlar va tahririy yozishmalar maxfiy hisoblanadi.
Taqrizchi:
- qo‘lyozmani ruxsatsiz uchinchi shaxsga bermasligi;
- nashr qilinmagan ishni ommaviy muhokama qilmasligi;
- muallifning nashr qilinmagan g‘oya, usul yoki ma’lumotlaridan shaxsiy manfaat uchun foydalanmasligi;
- qo‘lyozma fayllarini ruxsatsiz tarqatmasligi
kerak.
Sun’iy intellektdan foydalanish
Taqrizchi o‘z taqrizining mazmuni, aniqligi, xolisligi va ilmiy yaxlitligi uchun shaxsan javobgardir.
Maxfiy qo‘lyozma materiallarini maxfiylik va ma’lumotlarni himoya qilish kafolatlanmagan tashqi generativ sun’iy intellekt tizimlariga yuklash mumkin emas.
Jurnal muayyan AI vositasidan foydalanishga ruxsat bergan hollarda taqrizchi belgilangan talablarga amal qilishi va zarur bo‘lsa uning mazmunli qo‘llanilganligini oshkor qilishi kerak.
Sun’iy intellekt taqrizchining mustaqil ekspert xulosasini almashtira olmaydi.
Mualliflar tavsiya qilgan taqrizchilar
Qo‘lyozma topshirishda mualliflarga potensial taqrizchilarni tavsiya qilish imkoniyati berilishi mumkin.
Bunday tavsiyalar majburiy emas va jurnal tavsiya qilingan mutaxassisni jalb qilishga majbur emas.
Tavsiya etilgan taqrizchi:
- tegishli ilmiy malakaga ega;
- mualliflardan mustaqil;
- muhim manfaatlar to‘qnashuviga ega bo‘lmagan
bo‘lishi kerak.
Soxta shaxs, yolg‘on aloqa ma’lumotlari yoki muallif yoxud unga aloqador shaxs nazoratidagi email manzilini taqrizchi sifatida ko‘rsatishga yo‘l qo‘yilmaydi.
Tahririy qaror
Tahririy qarorlar quyidagilardan iborat bo‘lishi mumkin:
- Qabul qilish;
- Kichik tuzatishlar kiritish;
- Jiddiy qayta ishlash;
- Rad etish.
Yakuniy qarorni bosh muharrir yoki vakolatli muharrir qabul qiladi.
Taqrizchilar ekspert tavsiyalarini beradi, biroq maqolani nashr qilish bo‘yicha yakuniy qarorni qabul qilmaydi.
Jurnal egasi, nashriyotchi, homiy, moliyalashtiruvchi tashkilot, reklama beruvchi yoki boshqa tashqi tomon alohida qo‘lyozma bo‘yicha tahririy qarorga aralashishga haqli emas.
Muharrirlar va Tahrir hay’ati a’zolarining qo‘lyozmalari
Bosh muharrir, muharrirlar, Tahrir hay’ati a’zolari yoki jurnal bilan yaqin aloqador boshqa shaxslar muallif bo‘lgan qo‘lyozmalarga hech qanday imtiyoz berilmaydi.
Bunday qo‘lyozmalarga boshqa maqolalar bilan bir xil ilmiy, etik va taqrizlash talablari qo‘llanadi.
Muallif, hammuallif bo‘lgan yoki boshqa manfaatlar to‘qnashuviga ega muharrir taqrizchilarni tanlash va yakuniy qaror qabul qilish jarayonidan to‘liq chetlashtiriladi.
Bunday qo‘lyozma boshqa mustaqil muharrirga topshiriladi.
Maxsus sonlar
Maxsus sonlar va mavzuli to‘plamlardagi maqolalar odatiy sonlardagi materiallar bilan bir xil taqrizlash va etik nazorat tartibidan o‘tadi.
Taklif etilgan muharrir manfaatlar to‘qnashuvini oshkor qilishi, mustaqil va malakali taqrizchilarni tanlashi hamda o‘zida manfaatlar to‘qnashuvi mavjud bo‘lgan qo‘lyozmalarni ko‘rib chiqmasligi kerak.
Taklif etilgan muharrir muallif bo‘lgan qo‘lyozma boshqa mustaqil muharrirga topshirilishi kerak.
Bosh muharrir maxsus sonlarning ilmiy halolligi va yaxlitligi ustidan umumiy nazoratni saqlab qoladi.
Taqrizlash jarayonini manipulyatsiya qilish
Jurnal quyidagi holatlarga yo‘l qo‘ymaydi:
- soxta taqrizchilardan foydalanish;
- yolg‘on aloqa ma’lumotlarini taqdim etish;
- manfaatlar to‘qnashuvini yashirish;
- majburiy iqtibos keltirishni talab qilish;
- qo‘lyozmani ruxsatsiz uchinchi shaxslarga uzatish;
- boshqa mutaxassis nomidan chiqish;
- taqrizlash jarayoniga kelishilgan holda ta’sir ko‘rsatish;
- taqrizchilarni taklif qilish tizimini manipulyatsiya qilish.
Bunday harakatlardan shubha qilingan taqdirda qo‘lyozmani ko‘rib chiqish jarayoni vaqtincha to‘xtatilishi, qo‘lyozma rad etilishi yoki Nashr etikasi siyosatlariga muvofiq qo‘shimcha tekshiruvga yuborilishi mumkin.
Apellyatsiyalar
Muallif qo‘lyozmani ko‘rib chiqish jarayonida jiddiy faktik yoki protsessual xatoga yo‘l qo‘yilgan deb hisoblasa, tahririy qaror ustidan apellyatsiya berish huquqiga ega.
Apellyatsiya aniq va dalillarga asoslangan asoslantirishni o‘z ichiga olishi kerak.
Faqat qarordan norozilikning o‘zi uni bekor qilish uchun yetarli asos hisoblanmaydi.
Apellyatsiyalar Shikoyatlar va apellyatsiyalar siyosatiga muvofiq ko‘rib chiqiladi.
Siyosatni qo‘llash
Taqrizlash siyosati muallifning muassasasi, mamlakati, lavozimi, akademik maqomi, moliyalashtirish manbasi yoki jurnal bilan aloqasidan qat’i nazar bir xil tarzda qo‘llanadi.
Jurnal saytida e’lon qilingan taqrizlash siyosati jurnalning amaldagi tahririy amaliyotiga muvofiq bo‘lishi kerak.