Maxfiylik va shaxsiy hayotni himoya qilish
Jurnal tadqiqotchilardan tadqiqot ishtirokchilarining shaxsiy hayotini hamda ularning shaxsiy, klinik, genetik va boshqa sezgir ma’lumotlari maxfiyligini tadqiqotning barcha bosqichlarida himoya qilishni talab qiladi.
2024-yilgi Helsinki deklaratsiyasi tadqiqot ishtirokchilarining shaxsiy hayoti va shaxsiy ma’lumotlari maxfiyligini himoya qilish uchun barcha zarur ehtiyot choralarini ko‘rishni talab qiladi. Ishtirokchilarni himoya qilish mas’uliyati ularning o‘ziga emas, tadqiqotchilarga yuklanadi.
Maxfiylik va shaxsiy hayotni himoya qilish talablari tadqiqotni rejalashtirish, ishtirokchilarni jalb qilish, rozilik olish, ma’lumot yig‘ish, foydalanish, tahlil qilish, saqlash, uzatish, ulashish, nashr qilish, arxivlash va yo‘q qilish bosqichlariga tatbiq etiladi.
Shaxsiy hayot va maxfiylik
Ushbu siyosat doirasida:
Shaxsiy hayotni himoya qilish — shaxsning o‘zi, uning sharoiti, muloqoti, tibbiy hujjatlari va shaxsiy ma’lumotlariga zaruratsiz yoki noqonuniy kirishdan himoya qilishni anglatadi.
Maxfiylik — tadqiqotchilar va boshqa vakolatli shaxslarning ularga ishonib topshirilgan ma’lumotlarni ruxsatsiz kirish, foydalanish, oshkor qilish, o‘zgartirish yoki yo‘qotishdan himoya qilish majburiyatidir.
Ishtirokchining roziligi olingani tadqiqotchining maxfiylikni ta’minlash majburiyatini bekor qilmaydi.
Ma’lumotlarni minimallashtirish
Tadqiqotchilar faqat tadqiqotning qonuniy ilmiy maqsadi uchun asosli ravishda zarur bo‘lgan ma’lumotlarni yig‘ishi, ko‘rishi, ishlatishi va saqlashi kerak.
Keraksiz to‘g‘ridan-to‘g‘ri identifikatorlar faqat qulaylik uchun yig‘ilmasligi yoki saqlanmasligi lozim.
Identifikatsiya qilinadigan ma’lumot zarur bo‘lmasa, tasdiqlangan protokol va amaldagi talablar asosida ma’lumotlarni tegishli ravishda de-identifikatsiya qilish, kodlash, pseudonimlashtirish yoki anonimlashtirish kerak.
Agar kod yoki boshqa axborot yordamida shaxsni qayta aniqlash mumkin bo‘lsa, bunday ma’lumotlar to‘liq anonim deb ko‘rsatilmasligi kerak.
Shaxsni aniqlash mumkin bo‘lgan ma’lumotlar
Shaxsni bevosita yoki bilvosita aniqlash imkonini beradigan ma’lumotlar alohida himoyani talab qiladi.
Bunga quyidagilar kirishi mumkin:
- ism, bosh harflar, manzil va aloqa ma’lumotlari;
- tug‘ilgan sana va boshqa o‘ziga xos sanalar;
- tibbiy karta, shifoxona yoki boshqa identifikatsiya raqamlari;
- fotosuratlar, videolar, ovoz yozuvlari va yuz tasvirlari;
- noyob tashxis yoki o‘ziga xos klinik tarix;
- genetik va genomik ma’lumotlar;
- nasabnoma va oilaviy aloqalar;
- aniq geografik ma’lumotlar;
- shaxsni aniqlashga imkon beradigan demografik va klinik ma’lumotlar birikmasi.
Identifikatsiya xavfi faqat ism mavjud yoki mavjud emasligiga emas, balki barcha mavjud ma’lumotlarning birikmasiga qarab baholanishi kerak.
De-identifikatsiya va kodlash
Ilmiy jihatdan mumkin bo‘lgan hollarda identifikatsiya qiluvchi ma’lumotlar tadqiqot ma’lumotlaridan imkon qadar erta ajratilishi yoki olib tashlanishi kerak.
Kodlangan yoki pseudonimlashtirilgan ma’lumotlarda ishtirokchi shaxsini tadqiqot ma’lumotlari bilan bog‘laydigan kalit alohida himoyalanishi va faqat tegishli vakolatga ega shaxslar uchun ochiq bo‘lishi kerak.
De-identifikatsiya ilmiy ahamiyatga ega ma’lumotni soxtalashtiradigan yoki mazmunini buzadigan tarzda amalga oshirilmasligi lozim.
Shaxsni qayta aniqlash imkoniyati saqlanib qolsa, ma’lumotlar maxfiy ma’lumot sifatida himoya qilinishi davom etadi.
Tadqiqot ma’lumotlariga kirish
Identifikatsiya qilinadigan yoki sezgir ma’lumotlarga faqat tadqiqotda qonuniy vazifaga ega va ushbu vazifani bajarish uchun kirishi zarur bo‘lgan shaxslar ruxsat olishi kerak.
Ma’lumotlarning sezgirlik darajasiga qarab quyidagilar qo‘llanishi mumkin:
- kirish huquqini cheklash;
- xavfsiz autentifikatsiya;
- himoyalangan elektron tizimlar;
- xavfsiz jismoniy saqlash;
- nazorat qilinadigan ma’lumot uzatish;
- identifikatorlarni tadqiqot ma’lumotlaridan alohida saqlash;
- zarur hollarda kirishni qayd etish va javobgarlik mexanizmlari.
Hamkorlar, laboratoriyalar, statistika mutaxassislari, xizmat ko‘rsatuvchilar yoki boshqa uchinchi tomonlarga ma’lumot berilganda ham tadqiqotchilarning maxfiylik bo‘yicha mas’uliyati saqlanadi.
Saqlash va yo‘q qilish
Shaxsiy va sezgir tadqiqot ma’lumotlari tasdiqlangan protokol, rozilik shartlari, etika qo‘mitasi talablari, amaldagi qonunchilik va institutsional qoidalarga muvofiq saqlanishi kerak.
Identifikatsiya qilinadigan ma’lumotlar asosli maqsadsiz cheksiz muddatga saqlanmasligi lozim.
Bunday ma’lumotlarga qonuniy ehtiyoj qolmaganda ular xavfsiz yo‘q qilinishi, anonimlashtirilishi yoki amaldagi talablarga muvofiq boshqa tarzda boshqarilishi kerak.
Ma’lumotlarni ulashish va ikkilamchi foydalanish
Ma’lumotlarni boshqa tadqiqotchilar yoki tashkilotlarga berish maxfiylik majburiyatini bekor qilmaydi.
Ishtirokchi darajasidagi ma’lumotlarni ulashishdan oldin tadqiqotchilar:
- rozilik bunday foydalanishga ruxsat beradimi;
- ishtirokchiga bunday ulashish haqida ma’lumot berilganmi;
- qo‘shimcha etik ruxsat kerakmi;
- ma’lumotlar yetarlicha de-identifikatsiya qilinishi mumkinmi;
- cheklangan kirish yoki data-use agreement kerakmi;
- qabul qiluvchi tomon yetarli himoya choralariga egami
degan masalalarni baholashi kerak.
Ochiq ilm-fan tamoyillari rag‘batlantirilgani identifikatsiya qilinadigan yoki qayta identifikatsiya qilinishi mumkin bo‘lgan bemor ma’lumotlarini cheklanmagan ochiq kirishga joylashtirish uchun o‘z-o‘zidan asos bo‘lmaydi.
Ishtirokchilarni himoya qilish ma’lumotlarni cheklanmagan tarzda oshkor qilishdan ustun turadi.
Bolalarning shaxsiy hayoti
Yangi tug‘ilgan chaqaloqlar, go‘daklar, bolalar va o‘smirlar ishtirokidagi tadqiqotlarda shaxsiy hayotni himoya qilishga alohida e’tibor beriladi.
Bola tibbiy, genetik, rivojlanish, xulq-atvor yoki oilaviy ma’lumotlarning keyinchalik oshkor qilinishi qanday uzoq muddatli oqibatlarga olib kelishini to‘liq baholay olmasligi mumkin.
Shu sababli tadqiqotchilar faqat joriy xavflarni emas, balki ma’lumotlarning oshkor qilinishidan kelib chiqishi mumkin bo‘lgan asosli kelajakdagi xavflarni ham hisobga olishi kerak.
Bolaning yoshi ulg‘aygan sari uning o‘z shaxsiy hayotiga oid manfaatlari va rivojlanayotgan avtonomiyasi tegishli ravishda hurmat qilinishi kerak.
Genetik va oilaviy ma’lumotlar
Genetik va genomik ma’lumotlar kuchaytirilgan himoyani talab qiladi. Chunki to‘g‘ridan-to‘g‘ri identifikatorlar olib tashlanganidan keyin ham ular shaxsni aniqlashga yordam berishi hamda biologik qarindoshlar haqida ma’lumot berishi mumkin.
Tadqiqotchilar qayta identifikatsiya, oilaviy ma’lumotlarning oshkor bo‘lishi, kutilmagan natijalar, kelajakdagi ikkilamchi foydalanish va boshqa ma’lumotlar bazalari bilan bog‘lash xavfini baholashi kerak.
Tibbiy hujjatlar va retrospektiv tadqiqotlar
Retrospektiv yoki ikkilamchi tadqiqot uchun tibbiy hujjatlardan foydalanish tegishli etik va huquqiy asosga ega bo‘lishi kerak.
Ma’lumot shifoxona tibbiy kartasi, registr yoki bazada mavjudligi undan tadqiqot uchun erkin foydalanish mumkinligini anglatmaydi.
Etika qo‘mitasi rozilik talabidan waiver bergan hollarda ham privacy va confidentiality talablari saqlanib qoladi.
Tadqiqotchilar faqat tasdiqlangan tadqiqot maqsadi uchun zarur ma’lumotlardan foydalanishi kerak.
Klinik fotosuratlar va tasvirlar
Klinik fotosuratlar, video va boshqa tibbiy tasvirlar identifikatsiya qiluvchi belgilar mavjudligi bo‘yicha tekshirilishi kerak.
Faqat ismni olib tashlash har doim ham anonimlikni ta’minlamaydi.
ICMJE identifikatsiya qilinadigan bemor ma’lumotlarini tegishli yozma nashr roziligisiz chop etmaslikni talab qiladi va bemor fotosuratida faqat ko‘z sohasini yopish anonimlikni yetarli darajada himoya qilmasligini qayd etadi.
Batafsil talablar Nashr uchun rozilik bo‘limida keltirilgan.
Rozilik jarayonida maxfiylik haqida axborot
Potensial ishtirokchiga uning shaxsiy ma’lumotlari qanday yig‘ilishi, ishlatilishi, himoyalanishi, saqlanishi, ulashilishi va tegishli hollarda kelajakdagi tadqiqotlarda foydalanilishi haqida yetarli ma’lumot berilishi kerak.
2024-yilgi Helsinki deklaratsiyasi informed consent jarayonida privacy va confidentiality’ni himoya qilish choralari haqida axborot berishni talab qiladi.
Amalda yoki qonuniy jihatdan kafolatlab bo‘lmaydigan hollarda ishtirokchiga “mutlaq maxfiylik” va’da qilinmasligi kerak.
Tadqiqot natijalarini nashr qilish
Qo‘lyozma odatda ishtirokchini aniqlashga imkon beradigan keraksiz ma’lumotlarni o‘z ichiga olmasligi kerak.
Mualliflar matn, jadval, rasm, supplementary material va boshqa fayllardan ilmiy jihatdan zarur bo‘lmagan identifikatsiya qiluvchi ma’lumotlarni olib tashlashi kerak.
ICMJE zarur bo‘lmagan identifikatsiya qiluvchi tafsilotlarni olib tashlashni va anonimlikni saqlashga shubha bo‘lsa, nashr uchun rozilik olishni talab qiladi.
Maxfiylik buzilishi
Tadqiqotchilar maxfiy ma’lumotlarning yo‘qolishi, ruxsatsiz kirish, tasodifiy oshkor bo‘lishi yoki boshqa data breach holatlariga javob berish tartibiga ega bo‘lishi kerak.
Agar buzilish ishtirokchilarga sezilarli ta’sir qilishi mumkin bo‘lsa, tegishli muassasa, etika qo‘mitasi, qonunchilik va regulyator talablariga rioya qilinishi hamda keyingi zararni kamaytirish choralari ko‘rilishi kerak.
Qo‘lyozmaga tegishli jiddiy privacy yoki confidentiality buzilishi etik baholash uchun zarur bo‘lsa, jurnalga ma’lum qilinishi lozim.
Jurnal tomonidan tekshirish
Jurnal quyidagi holatlarda qo‘shimcha ma’lumot yoki tushuntirish talab qilishi mumkin:
- identifikatsiya qilinadigan ma’lumotlarning asossiz kiritilishi;
- yetarli bo‘lmagan de-identifikatsiya;
- tibbiy hujjatlarga kirish uchun huquqiy yoki etik asosning noaniqligi;
- consent yoki etik ruxsatga zid data sharing;
- bolalar yoki genetik ma’lumotlarning yetarli himoya qilinmaganligi;
- klinik tasvirlarni zarur roziliksiz nashr qilish;
- jiddiy maxfiylik buzilishi.
Jurnal qat’iy zarurat bo‘lmasa, identifikatsiya qilinadigan individual participant dataset’larini talab qilmaydi.
Etik tekshiruv shaxsni kamroq aniqlash imkonini beruvchi tahrirlangan, kodlangan, umumlashtirilgan yoki boshqa xavfsizroq hujjatlar orqali amalga oshirilishi mumkin bo‘lsa, kamroq intruziv variant afzal ko‘riladi.
Ishtirokchi ma’lumotlarini jiddiy ruxsatsiz oshkor qilish, privacy buzilishini qasddan yashirish, consent yoki de-identifikatsiya jarayonini soxtalashtirish yoxud maxfiy tadqiqot ma’lumotlaridan etik bo‘lmagan tarzda foydalanish qo‘lyozmaning rad etilishiga yoki jurnalнинг Tadqiqot va nashr etikasi buzilishlari, Tahririy choralar hamda Tuzatishlar va retraksiyalar siyosatlari қўлланишига олиб келиши мумкин.