Etik talablarga rioya qilmaslik va tahririy choralar

Jurnal ilmiy tadqiqot etikasi talablariga rioya qilinmaganligi haqidagi masalalarga jiddiy yondashadi va ularni adolatli, mutanosib, dalillarga asoslangan hamda imkon qadar shaffof tartibda ko‘rib chiqadi. Bunda tadqiqot ishtirokchilarini himoya qilish, ilmiy nashrning ishonchliligi va barcha tomonlarning qonuniy huquqlari hisobga olinadi.

Etik talablarning buzilishi insonlar ishtirokidagi tadqiqotlar, bolalar va zaif ishtirokchilar, xabardor rozilik, ota-ona ruxsati va bolaning assenti, shaxsiy hayot va maxfiylik, biologik materiallar, genetik ma’lumotlar, ma’lumotlardan ikkilamchi foydalanish, klinik tadqiqotlarni ro‘yxatdan o‘tkazish, ishtirokchilar xavfsizligi yoki Research Ethics Policy’da belgilangan boshqa talablar bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin.

Jahon tibbiyot assotsiatsiyasining 2024-yilgi Helsinki deklaratsiyasi uning tamoyillariga muvofiq o‘tkazilmagan tadqiqotlar haqidagi hisobotlar nashr uchun qabul qilinmasligi kerakligini belgilaydi.

Etik nomuvofiqlik turlari

Etik talablarga rioya qilmaslik, jumladan, quyidagi holatlarni o‘z ichiga olishi mumkin:

  • talab etilgan etika qo‘mitasi yoki IRB ruxsatining mavjud emasligi;
  • zarur oldindan etik ruxsat olinmasdan tadqiqotni boshlash;
  • etik ruxsat hujjatlarini soxtalashtirish, o‘zgartirish yoki noto‘g‘ri ko‘rsatish;
  • tadqiqotni tasdiqlangan protokol doirasidan sezilarli ravishda tashqarida olib borish;
  • talab etilgan xabardor rozilikni olmaslik;
  • consent waiver’ni asossiz yoki hujjatsiz qo‘llash;
  • talab etilgan ota-ona yoki qonuniy vakil ruxsatini olmaslik;
  • bolaning tegishli assentini olmaslik;
  • ishtirokchining etik jihatdan ahamiyatli dissent’ini e’tiborsiz qoldirish;
  • zaif ishtirokchilardan asossiz foydalanish;
  • xavflarni yetarli baholamaslik yoki boshqarmaslik;
  • xavfsizlik monitoringidagi jiddiy kamchiliklar;
  • tibbiy hujjatlarga ruxsatsiz kirish;
  • inson biologik materiallaridan nomaqbul foydalanish;
  • identifikatsiya qilinadigan ma’lumot yoki namunalardan ruxsatsiz ikkilamchi foydalanish;
  • shaxsiy hayot yoki maxfiylikning jiddiy buzilishi;
  • identifikatsiya qilinadigan bemor ma’lumotlarini zarur ruxsatsiz nashr qilish;
  • genetik yoki genomik ma’lumotlardan nomaqbul foydalanish;
  • klinik tadqiqotni ro‘yxatdan o‘tkazish bo‘yicha tegishli talablarga rioya qilmaslik;
  • etik ruxsat, protokol, registr ma’lumotlari va amalda o‘tkazilgan tadqiqot o‘rtasidagi jiddiy tafovutlar;
  • muharrirlar, taqrizchilar, ishtirokchilar yoki etika qo‘mitasidan etik jihatdan muhim ma’lumotni qasddan yashirish.

Etik nomuvofiqlik har doim ham qasddan sodir etilgan ilmiy qoidabuzarlikni anglatmaydi. Har bir holat alohida baholanadi.

Halol xato, nomuvofiqlik va qoidabuzarlik

Jurnal quyidagilarni bir-biridan ajratadi:

  • halol xato;
  • tushunmovchilik yoki ma’muriy nomuvofiqlik;
  • ehtiyotsizlik yoki loqaydlik natijasidagi etik buzilish;
  • qasddan sodir etilgan tadqiqot yoki nashr etikasi qoidabuzarligi.

Tahririy chora belgilanayotganda muammoning xususiyati, og‘irligi, oqibatlari, qasddan sodir etilgan-etilmagani, ishtirokchilar himoyasiga hamda ilmiy natijalar ishonchliligiga ta’siri hisobga olinadi.

ICMJE ham ilmiy halollik bilan bog‘liq barcha muammolar bir xil emasligini va har bir holat individual baholanishi kerakligini ta’kidlaydi.

Halol xato misconduct deb baholanmasdan tuzatishni talab qilishi mumkin. Biroq etik ruxsatni soxtalashtirish, rozilik mavjud emasligini yashirish yoki etik jarayon haqida qasddan yolg‘on ma’lumot berish jiddiyroq tekshiruv va tahririy choralarni talab qilishi mumkin.

Dastlabki tahririy baholash

Asosli etik muammo haqida ma’lumot kelib tushganda jurnal dastlabki baholash o‘tkazishi mumkin.

Unda:

  • muammoning mohiyati va og‘irligi;
  • ishtirokchilar xavf ostida qolgan-qolmagani;
  • muammo tadqiqotning etik maqbulligi yoki ishonchliligiga ta’sir qilishi;
  • qo‘shimcha hujjatlar zarurligi;
  • etika qo‘mitasi, muassasa, sponsor yoki boshqa vakolatli organni jalb qilish zarurati

baholanadi.

Jurnal mualliflardan etik ruxsat hujjatlari, protokolning tegishli qismlari, rozilik va assent jarayonlari, trial registration ma’lumotlari, biologik material yoki data access hujjatlari, safety-monitoring ma’lumotlari va boshqa zarur dalillarni talab qilishi mumkin.

Mualliflar aniq ma’lumot berishi va jurnal so‘rovlariga asosli muddat ichida javob berishi kutiladi.

Nashrdan oldingi tahririy choralar

Qo‘lyozma ko‘rib chiqilayotgan vaqtda etik muammo aniqlansa, jurnal:

  • tushuntirish yoki qo‘shimcha hujjat talab qilishi;
  • peer review yoki tahririy qarorni vaqtincha to‘xtatishi;
  • mustaqil etik yoki metodologik ekspert fikrini olishi;
  • noto‘liq yoki xato etik bayonotlarni tuzatishni talab qilishi;
  • mas’ul etika qo‘mitasi yoki muassasadan tasdiq so‘rashi;
  • jiddiy holatni tegishli vakolatli organga yuborishi;
  • fundamental etik talablar bajarilgani tasdiqlanmasa, qo‘lyozmani rad etishi

mumkin.

Formal etik ruxsatning mavjudligi jiddiy participant-protection muammolari mavjud bo‘lsa, jurnalni maqolani etik jihatdan maqbul deb hisoblashga majbur qilmaydi.

Muassasa va etika organlari bilan hamkorlik

Ayrim etik muammolarni jurnalning o‘zi to‘liq tekshira olmaydi.

Zarur hollarda jurnal:

  • mas’ul etika qo‘mitasi yoki IRB;
  • mualliflarning muassasasi;
  • research integrity yoki compliance bo‘limi;
  • sponsor yoki moliyalashtiruvchi tashkilot;
  • klinik tadqiqotlarni nazorat qiluvchi organ;
  • boshqa vakolatli professional yoki regulyator tashkilot

bilan bog‘lanishi mumkin.

ICMJE research misconduct yoki integrity masalalari yuzaga kelganda muharrirlarga tegishli tartiblarni boshlash va zarur hollarda muassasa hamda moliyalashtiruvchilarni xabardor qilishni ko‘rib chiqishni tavsiya qiladi.

Mustaqillik va adolatli jarayon

Etik muammo muallifning lavozimi, ilmiy darajasi, muassasasi, mamlakati, jurnal bilan aloqasi yoki tahririy maqomidan qat’i nazar bir xil mezonlarda baholanadi.

Muharrirlar, Tahrir hay’ati a’zolari, jurnal egasi bilan bog‘liq muassasa xodimlari va taklif etilgan mualliflarning materiallari ham bir xil etik talablarga bo‘ysunadi.

Muharrirda manfaatlar to‘qnashuvi mavjud bo‘lsa, masala boshqa mustaqil muharrir yoki tegishli malakali shaxsga topshirilishi kerak.

Odatda, ishi bo‘yicha etik savol yuzaga kelgan shaxsga asosiy e’tirozlarga javob berish uchun oqilona imkoniyat beriladi.

Tekshiruv davomida maxfiylik

Etik qoidabuzarlik haqidagi murojaatlar, hujjatlar va yozishmalar tegishli maxfiylik bilan ko‘rib chiqilishi kerak.

Ma’lumot faqat tahririy baholash, ishtirokchilarni himoya qilish yoki rasmiy tekshiruv uchun undan foydalanishga qonuniy ehtiyoji bo‘lgan shaxs va tashkilotlarga beriladi.

Biroq maxfiylik jiddiy participant-safety muammosini yashirish yoki tegishli vakolatli organga murojaat qilishga to‘sqinlik qilish uchun ishlatilmasligi kerak.

Bemorlarning identifikatsiya qilinadigan ma’lumotlari tekshiruv davomida ham alohida himoya qilinishi lozim.

Ishtirokchilarni himoya qilish

Etik muammo ishtirokchilar uchun davom etayotgan yoki jiddiy xavfni ko‘rsatsa, ularning xavfsizligi va farovonligi odatiy tahririy muddatlardan ustun turadi.

Zarur bo‘lsa, jurnal tegishli muassasa, etika qo‘mitasi yoki boshqa vakolatli organga tezkor ravishda murojaat qilishi mumkin.

Jurnal tomonidan olib boriladigan tahririy baholash tadqiqotchi, muassasa, sponsor, etika qo‘mitasi yoki regulyatorning ishtirokchilarni himoya qilish majburiyatini almashtirmaydi.

Nashrdan keyin aniqlangan etik muammolar

Maqola nashr qilingani jurnalning asosli etik muammoga javob berish majburiyatini tugatmaydi.

Nashrdan keyin jurnal:

  • tushuntirish va hujjatlar talab qilishi;
  • tahririy baholashni boshlashi;
  • mustaqil ekspert fikrini olishi;
  • tegishli muassasa yoki etika qo‘mitasi bilan bog‘lanishi;
  • tuzatish e’lon qilishi;
  • jiddiy masala tekshiruvda bo‘lsa Expression of Concern e’lon qilishi;
  • tegishli hollarda maqolani retraksiya qilishi;
  • ilmiy yozuvning yaxlitligini saqlash uchun boshqa zarur choralarni qo‘llashi

mumkin.

ICMJE jiddiy, ammo hali yakuniy hal qilinmagan integrity muammolarida Expression of Concern’dan foydalanishni, misconduct yoki jiddiy xato natija va xulosalarni ishonchsiz qilganda esa retraksiyani ko‘zda tutadi.

Tuzatishlar, retraksiyalar va ilmiy yozuv

Tahririy chora etik muammoning ham ishtirokchilar himoyasiga, ham nashr qilingan natijalarning ishonchliligiga ta’siriga qarab belgilanadi.

Tuzatilishi mumkin bo‘lgan kamchilik tegishli correction bilan bartaraf etilishi mumkin.

Jiddiyroq holatlarda Expression of Concern yoki retraksiya talab qilinishi mumkin, jumladan:

  • natija yoki xulosalarning ishonchliligi jiddiy buzilgan bo‘lsa;
  • tadqiqot fundamental etik qoidabuzarlik bilan o‘tkazilgan bo‘lsa;
  • zarur consent yoki participant protection mavjud bo‘lmagan bo‘lsa;
  • muhim etik hujjatlar soxtalashtirilgan bo‘lsa;
  • identifikatsiya qilinadigan bemor ma’lumotlari zarur ruxsatsiz nashr qilingan va muammoni oddiy tuzatish bilan bartaraf etib bo‘lmasa.

ICMJE faktik xatolar uchun shaffof correction’ni, natija va xulosalarni haqiqiy emas qiladigan jiddiy xato yoki misconduct holatlarida esa retraksiyani qo‘llashni ko‘zda tutadi.

Jiddiy etik muammolarni yashirin tuzatmaslik

Jurnal muhim research-ethics muammosini maqoladagi mazmunli ma’lumotni jimgina o‘chirib tashlash, almashtirish yoki o‘zgartirish orqali hal qilmaydi.

Nashrning talqini yoki etik maqomiga sezilarli ta’sir qiluvchi post-publication o‘zgarishlar tegishli ommaviy xabarnoma va version-control mexanizmi bilan amalga oshirilishi kerak.

Ilmiy yozuv imkon qadar saqlanadi va maqolaning joriy maqomi o‘quvchilar uchun aniq ko‘rsatiladi.

Tekshiruv bilan hamkorlik

Mualliflar qonuniy tahririy va institutsional tekshiruvlar bilan hamkorlik qilishi kutiladi.

Jurnal so‘roviga javob bermaslik, muhim dalillarni yo‘q qilish yoki yashirish, yolg‘on hujjatlar taqdim etish yoki tekshiruvga xalaqit berishga urinish keyingi tahririy chorani belgilashda hisobga olinishi mumkin.

Faktlarni aniqlash uchun vakolatli muassasa yoki etika qo‘mitasining rasmiy tekshiruvi zarur bo‘lsa, jurnal yakuniy qarorni uning natijalari olinmaguncha kechiktirishi mumkin.

Etik muammo haqida xabar bergan shaxslarni himoya qilish

Yaxshi niyat bilan yuborilgan murojaatlar mazmuniga qarab baholanishi kerak.

Agar tekshiruv boshlash uchun yetarli aniq ma’lumot berilgan bo‘lsa, murojaat anonim yoki maxfiy manbadan kelgani uning avtomatik ravishda rad etilishiga sabab bo‘lmaydi.

Shu bilan birga, tegishli baholash o‘tkazilmaguncha ayblov tasdiqlangan fakt sifatida qaralmaydi.

Jurnal qonunchilik va adolatli tekshiruv talablari doirasida murojaat qilgan shaxsning identifikatsiyasini zaruratsiz oshkor etmaslikka harakat qiladi.

Tahririy qarorlar va bog‘liq siyosatlar

Muammoning og‘irligi va oqibatlariga qarab jurnal hech qanday qo‘shimcha chora ko‘rmasligi, tushuntirish yoki tuzatish talab qilishi, ko‘rib chiqishni to‘xtatib turishi, qo‘lyozmani rad etishi, masalani tekshiruvga yuborishi, correction yoki Expression of Concern e’lon qilishi, maqolani retraksiya qilishi yoki boshqa asosli chorani qo‘llashi mumkin.

Batafsil tartib jurnalning Nashr etikasi bo‘limlarida belgilanadi:

  • Tadqiqot va nashr etikasi buzilishlari;
  • Tahririy choralar;
  • Tuzatishlar va retraksiyalar;
  • Shikoyatlar va apellyatsiyalar.

Ushbu siyosatlar mazkur Ilmiy tadqiqotlar etikasi siyosati bilan birgalikda qo‘llanadi.

ISSN 2181-3353 (Print)
ISSN 2181-3353 (Online)