Taqrizchilar siyosati

Taqrizchilar Bolalar milliy tibbiyot markazining axborotnomasi jurnalida nashr qilinadigan ilmiy materiallarning sifati, ishonchliligi va ilmiy halolligini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi.

Taqrizchilardan qo‘lyozmalarni mustaqil, xolis, konstruktiv, maxfiy, dalillarga asoslangan va o‘z vaqtida baholash talab etiladi.

Taqrizchining xulosasi tavsiyaviy xususiyatga ega. Maqolani nashr qilish bo‘yicha yakuniy qarorni bosh muharrir yoki vakolatli muharrir qabul qiladi.

Kasbiy malaka

Taqrizchi qo‘lyozmani yetarli darajada baholash uchun tegishli ilmiy, klinik, metodologik, statistik yoki boshqa professional bilim va tajribaga ega bo‘lsagina taqrizlash taklifini qabul qilishi kerak.

Taklifni qabul qilishdan oldin taqrizchi:

• mavzu bo‘yicha yetarli malakaga egaligini;
• asosiy metod va xulosalarni baholay olishini;
• xolis taqriz bera olishini;
• taqrizni kelishilgan muddatda bajarishini;
• xolislikka ta’sir qiluvchi manfaat mavjud emasligini

baholashi kerak.

Muhim masala bo‘yicha yetarli ekspertizaga ega bo‘lmasa, bu haqda muharrirga xabar berishi lozim.

COPE taqrizchilarga faqat yetarli ekspertizaga ega va ishni xolis hamda o‘z vaqtida baholay oladigan qo‘lyozmalarni qabul qilishni tavsiya qiladi.

Manfaatlar to‘qnashuvi

Taqrizchi o‘z bahosiga ta’sir qilishi yoki shunday taassurot tug‘dirishi mumkin bo‘lgan barcha aloqalar, faoliyat va manfaatlarni oshkor qilishi kerak.

Bunga, jumladan:

• muallif bilan yaqindagi ilmiy hamkorlik;
• ustoz–shogird yoki rahbarlik munosabatlari;
• bevosita ilmiy yoki kasbiy raqobat;
• moliyaviy manfaat;
• shaxsiy munosabat;
• mustaqillikka ta’sir qiluvchi institutsional aloqa;
• baholanayotgan tadqiqotda ishtirok etganlik;
• xolislikka ta’sir qilishi mumkin bo‘lgan boshqa ilmiy yoki kasbiy manfaatlar

kirishi mumkin.

Taqrizchi biror holat manfaatlar to‘qnashuvi ekaniga ishonch hosil qilmasa, uni muharrirga oshkor qilishi kerak.

Manfaatlar to‘qnashuvi xolis baholashga imkon bermasa, taqrizchi topshiriqdan voz kechishi lozim.

ICMJE taqrizchidan xolislikka ta’sir qilishi mumkin bo‘lgan aloqalarni oshkor qilish va tegishli conflict mavjud bo‘lsa, taqrizlashdan chetlanishni talab qiladi.

Maxfiylik

Taqrizlash uchun yuborilgan qo‘lyozmalar maxfiy ilmiy material hisoblanadi.

Taqrizchi quyidagilar maxfiyligini saqlashi kerak:

• qo‘lyozmaning mavjudligi va mazmuni;
• jadvallar, rasmlar va qo‘shimcha fayllar;
• nashr qilinmagan metodlar, natijalar va g‘oyalar;
• dataset va boshqa materiallar;
• tahririy yozishmalar;
• taqrizlash jarayoniga oid ma’lumotlar.

Taqrizchi:

• qo‘lyozmani ruxsatsiz boshqa shaxsga bermasligi;
• nashrdan oldin uni ommaviy muhokama qilmasligi;
• nashr qilinmagan ma’lumotlardan o‘z yoki boshqa tomon manfaatlari uchun foydalanmasligi;
• mualliflarning g‘oyalarini o‘zlashtirmasligi;
• materiallarni ruxsatsiz tarqatmasligi

kerak.

Maxfiylik majburiyati taqriz yakunlangandan keyin ham davom etadi.

Sun’iy intellektdan foydalanish

Taqrizchi o‘z taqrizining aniqligi, asosliligi, xolisligi, maxfiyligi va ilmiy yaxlitligi uchun shaxsan javobgardir.

Qo‘lyozma, tasvirlar, supplementary files, nashr qilinmagan ma’lumotlar yoki boshqa maxfiy materiallarni maxfiylik va ma’lumotlarni himoya qilish kafolatlanmagan tashqi generativ sun’iy intellekt tizimlariga yuklash taqiqlanadi.

Taqrizchi AI vositasidan foydalanmoqchi bo‘lsa, jurnalning AI siyosatiga amal qilishi va talab qilingan hollarda oldindan ruxsat olishi kerak.

Ruxsat etilgan holda AI’dan mazmunli foydalanilgan bo‘lsa, bu jurnalga oshkor qilinadi.

AI natijasi taqrizchining mustaqil professional xulosasini almashtira olmaydi.

ICMJE taqrizchilardan jurnalning AI siyosatiga amal qilish, maxfiylikni saqlash, tegishli AI foydalanishini oshkor qilish va yakuniy baho uchun insoniy javobgarlikni saqlashni talab qiladi.

Hamkasb yoki yosh tadqiqotchini jalb qilish

Taqrizchi jurnal ruxsatisiz taqrizlash vazifasini boshqa shaxsga topshirishi mumkin emas.

Hamkasb, yosh tadqiqotchi yoki boshqa mutaxassisning yordami zarur bo‘lsa, maxfiy materialni ulashishdan oldin tahririyatning tegishli ruxsati olinishi kerak.

Taqrizga mazmunli hissa qo‘shgan shaxslar jurnalga ma’lum qilinishi lozim.

Xolis va mustaqil baholash

Taqriz faqat qo‘lyozmaning ilmiy va akademik sifatiga asoslanishi kerak.

Bahoga quyidagilar ta’sir qilmasligi lozim:

• muallifning millati yoki mamlakati;
• muassasasi yoki lavozimi;
• jinsi;
• shaxsiy xususiyatlari;
• siyosiy yoki diniy qarashlari;
• tijoriy manfaatlar;
• shaxsiy munosabatlar;
• natijalar taqrizchining o‘z ilmiy qarashlariga mos yoki zid ekanligi.

Izohlar professional, aniq, hurmatli va konstruktiv bo‘lishi kerak.

Haqoratli, kamsituvchi, tahqirlovchi yoki muallif shaxsiga qaratilgan izohlarga yo‘l qo‘yilmaydi.

Ilmiy baholash

Taqrizchi o‘z vakolati doirasida tegishli hollarda quyidagilarni baholaydi:

• ilmiy yangilik va ahamiyat;
• jurnal qamroviga muvofiqlik;
• tadqiqot savoli yoki maqsadi;
• study design;
• metodologiya;
• statistik tahlil;
• sample va study population’ning yetarliligi;
• natijalarning ishonchliligi;
• xulosalarning natijalarga mosligi;
• reporting’ning to‘liqligi;
• cheklovlar va bias ehtimoli;
• adabiyotlarning tegishliligi;
• research ethics;
• ishtirokchilar himoyasi;
• zarur hollarda clinical trial registration;
• data va image integrity;
• data availability va reproducibility.

Muhim ilmiy kamchiliklar kichik tuzatishlar va ixtiyoriy tavsiyalardan aniq ajratilishi kerak.

Tadqiqot etikasi va ishtirokchilarni himoya qilish

Jurnalning Pediatrics, Perinatology and Child Health yo‘nalishini hisobga olib, taqrizchilar yangi tug‘ilgan chaqaloqlar, go‘daklar, bolalar, o‘smirlar va boshqa zaif ishtirokchilar bilan bog‘liq tadqiqotlarda etik himoyaga alohida e’tibor berishi kerak.

Tegishli hollarda taqrizchi quyidagilarning mavjudligi va to‘g‘ri bayon qilinganligini baholaydi:

• etika qo‘mitasi ruxsati;
• xabardor rozilik;
• ota-ona yoki qonuniy vakil ruxsati;
• bolaning assenti;
• maxfiylik va shaxsiy hayotni himoya qilish;
• xavf–foyda baholashi;
• biologik material va genetik ma’lumotlardan foydalanish;
• clinical trial registration;
• ishtirokchilar xavfsizligi.

Jiddiy etik muammo aniqlansa, taqrizchi bu haqda muharrirga maxfiy tarzda xabar beradi.

Ilmiy qoidabuzarliklardan shubha

Taqrizchi quyidagilardan shubhalansa:

• plagiat yoki jiddiy matn o‘xshashligi;
• takroriy nashr;
• data fabrication yoki falsification;
• tasvirlarni nomaqbul o‘zgartirish;
• yashirilgan manfaatlar to‘qnashuvi;
• mualliflik bilan bog‘liq muammo;
• citation manipulation;
• shubhali etik ruxsat;
• zarur rozilikning mavjud emasligi;
• peer-review manipulation;
• boshqa jiddiy research-integrity muammosi,

bu haqda muharrirga maxfiy va yetarlicha aniq ma’lumot berishi kerak.

Taqrizchi muallifni ommaviy ayblamasligi yoki o‘zicha institutsional tekshiruv boshlamasligi lozim.

Iqtibos keltirish etikasi

Qo‘shimcha manbalar faqat maqolaning ilmiy aniqligi, konteksti yoki talqinini sezilarli yaxshilasa tavsiya qilinishi mumkin.

Taqrizchi:

• o‘z maqolalaridan asossiz iqtibos talab qilmasligi;
• muayyan jurnalning citation ko‘rsatkichini oshirish maqsadida manba tavsiya qilmasligi;
• muayyan muallif, tashkilot yoki guruhga asossiz iqtibos talab qilmasligi

kerak.

Har bir citation recommendation aniq ilmiy asosga ega bo‘lishi lozim.

Taqrizni o‘z vaqtida taqdim etish

Taqrizchi taklifga va taqriz topshirish muddatiga o‘z vaqtida rioya qilishi kerak.

Belgilangan muddatga ulgurmasa, tahririyatni imkon qadar tez xabardor qilib:

• asosli muddat uzaytirishni so‘rashi; yoki
• boshqa taqrizchi tayinlanishi uchun topshiriqdan voz kechishi

kerak.

Taqrizchi avvaldan bajarishga vaqti yetmasligini bilsa, topshiriqni qabul qilmasligi lozim.

Mualliflar bilan aloqa

Taqrizchi muharrirning ruxsatisiz ko‘rib chiqilayotgan qo‘lyozma yuzasidan mualliflar bilan bevosita bog‘lanmasligi kerak.

Savollar, izohlar va tavsiyalar jurnalning tahririy tizimi orqali yuboriladi.

Bu qoida double-anonymous peer review’ning mustaqilligi va maxfiyligini himoya qiladi.

Taqriz xulosasi

Sifatli taqriz:

• aniq;
• dalillarga asoslangan;
• konstruktiv;
• yetarlicha batafsil;
• ilmiy masalalarga qaratilgan;
• hurmatli uslubda

bo‘lishi kerak.

Muhim tavsiyalar sabab va dalillar bilan tushuntirilishi kerak.

Taqrizchi tavsiyalari

Taqrizchi quyidagilardan birini tavsiya qilishi mumkin:

• Qabul qilish;
• Kichik tuzatishlar kiritish;
• Jiddiy qayta ishlash;
• Rad etish.

Taqrizchining tavsiyasi yakuniy qaror emas. Yakuniy tahririy qarorni muharrir qabul qiladi.

Qayta taqrizlash

Qayta ishlangan qo‘lyozma taqrizchiga yuborilganda u:

• asosiy e’tirozlar yetarli darajada hal etilganini;
• o‘zgarishlar yangi ilmiy yoki metodologik muammo keltirib chiqarmaganini;
• xulosalar natijalar bilan qo‘llab-quvvatlanishini

baholashi kerak.

Faqat qayta ishlash bilan bog‘liq yangi asosli muammo paydo bo‘lmasa, taqrizchi har bir bosqichda aloqasiz yangi talablarni ketma-ket kiritmasligi lozim.

Taqriz orqali olingan ma’lumotlardan foydalanish

Taqrizchi nashrdan oldin o‘ziga ma’lum bo‘lgan g‘oya, metod, natija yoki ma’lumotlardan o‘z tadqiqotlari, nashrlari, grantlari, tijoriy yoki raqobat manfaatlarini ilgari surish uchun foydalanishi mumkin emas.

Taqrizchining shaxsi

Taqrizchi o‘z shaxsi, affiliation’i, professional tajribasi va aloqa ma’lumotlarini to‘g‘ri ko‘rsatishi kerak.

Boshqa tadqiqotchi nomidan chiqish, soxta reviewer profile yaratish yoki boshqa shaxsning taklifidan foydalanib taqriz topshirish jiddiy qoidabuzarlik hisoblanadi.

Taqrizchi tomonidan qoidabuzarlik

Taqrizchi tomonidan qoidabuzarlikka, jumladan:

• maxfiylikni buzish;
• nashr qilinmagan ma’lumotlardan foydalanish;
• jiddiy manfaatlar to‘qnashuvini yashirish;
• soxta identifikatsiya;
• qasddan xolis bo‘lmagan yoki zarar yetkazishga qaratilgan taqriz;
• majburiy citation;
• taqrizni ruxsatsiz boshqa shaxsga topshirish;
• peer-review jarayonini manipulyatsiya qilish;
• maxfiy material bilan AI’dan nomaqbul foydalanish;
• raqobatchi qo‘lyozmani qasddan kechiktirish

kirishi mumkin.

Asosli shubha yoki tasdiqlangan qoidabuzarlik mavjud bo‘lsa, jurnal ushbu taqrizchi bilan hamkorlikni to‘xtatishi, zarur tushuntirishlarni talab qilishi yoki Nashr etikasi siyosatlariga muvofiq boshqa choralarni ko‘rishi mumkin.

Taqriz tugagandan keyin

Taqriz topshirilgandan keyin ham maxfiylik majburiyati saqlanadi.

Taqrizchi qo‘lyozma va unga tegishli maxfiy materiallarni ruxsatsiz saqlamasligi, ulashmasligi yoki qayta ishlatmasligi kerak.

Agar keyinchalik taqrizga jiddiy ta’sir qilishi mumkin bo‘lgan xato, ilgari oshkor qilinmagan manfaatlar to‘qnashuvi yoki boshqa muhim holat aniqlansa, muharrirga imkon qadar tez xabar berilishi lozim.

Siyosatni qo‘llash

Ushbu Taqrizchilar siyosati jurnalning tashqi peer-review jarayonida qatnashadigan barcha ilmiy, klinik, statistik, metodologik va boshqa ekspertlarga tatbiq etiladi.

Taqrizlash taklifini qabul qilish taqrizchidan ushbu siyosat, Taqrizlash siyosati, Nashr etikasi, Ilmiy tadqiqotlar etikasi, Manfaatlar to‘qnashuvi va moliyalashtirish siyosati hamda Sun’iy intellektdan foydalanish siyosati talablariga rioya qilishni anglatadi.