Mualliflik va mualliflar hissasi
Mualliflik har bir shaxsning nashr etilgan ishga qo‘shgan muhim intellektual hissasi, mas’uliyati va javobgarligini aniq aks ettirishi kerak. Jurnal Xalqaro tibbiy jurnal muharrirlari qo‘mitasi (ICMJE) tavsiya etgan mualliflik tamoyillarini qo‘llaydi.
Muallif sifatida tan olinishi uchun shaxs ICMJEning to‘rtta mualliflik mezonining barchasiga javob berishi kerak:
- tadqiqot konsepsiyasi yoki dizayniga yoxud ma’lumotlarni to‘plash, tahlil qilish yoki talqin etishga muhim hissa qo‘shishi;
- qo‘lyozmani tayyorlashda ishtirok etishi yoki uning muhim intellektual mazmunini tanqidiy ko‘rib chiqishi;
- nashr qilinadigan yakuniy versiyani ma’qullashi;
- ishning barcha jihatlari uchun javobgarlikni qabul qilishi hamda uning aniqligi yoki yaxlitligiga oid savollar tegishli ravishda tekshirilishi va hal etilishini ta’minlashga rozi bo‘lishi.
Muallif sifatida ko‘rsatilgan barcha shaxslar ushbu to‘rtta mezonning barchasiga javob berishi, ushbu mezonlarga javob beradigan barcha shaxslar esa muallif sifatida ko‘rsatilishi lozim. Faqat lavozim, ma’muriy maqom, moliyalashtirishni jalb qilish, umumiy rahbarlik, odatiy texnik yordam yoki institutsional vakolat mualliflik uchun yetarli asos hisoblanmaydi.
Jurnal mehmon, sovg‘a, faxriy yoki yashirin mualliflikka yo‘l qo‘ymaydi. Tadqiqotga hissa qo‘shgan, ammo barcha mualliflik mezonlariga javob bermaydigan shaxslar Minnatdorchilik bo‘limida yoki ishtirokchilar hissasi haqidagi bayonotda ularning aniq hissasi ko‘rsatilgan holda qayd etilishi kerak. Minnatdorchilik bo‘limida shaxsning nomi ko‘rsatiladigan bo‘lsa, mas’ul muallif undan tegishli rozilik olishi lozim.
Ilmiy maqolalarda mualliflar **Mualliflar hissasi bayonoti (Author Contributions Statement)**ni taqdim etishi kutiladi. Zarur hollarda hissalar CRediT (Contributor Roles Taxonomy) yoki jurnal qabul qiladigan boshqa shaffof contributorship tizimi asosida ko‘rsatilishi mumkin.
Muallif hissasi konsepsiyani ishlab chiqish, metodologiya, tadqiqotni amalga oshirish, ma’lumotlarni boshqarish, formal tahlil, vizualizatsiya, dastlabki matnni yozish, tanqidiy ko‘rib chiqish va tahrirlash, ilmiy rahbarlik, loyiha boshqaruvi va moliyalashtirishni jalb qilish kabi rollarni o‘z ichiga olishi mumkin. Muayyan rolning ko‘rsatilishi o‘z-o‘zidan mualliflik huquqini bermaydi; muallif sifatida ko‘rsatilgan shaxs tegishli mualliflik mezonlarining barchasiga javob berishi kerak.
Mas’ul muallif
Mas’ul muallif qo‘lyozmani topshirish, taqriz, nashr va tegishli nashrdan keyingi jarayonlarda jurnal bilan muloqot uchun asosiy mas’ul shaxs hisoblanadi.
Mas’ul muallif, tegishli hollarda:
- barcha mualliflar jurnalning mualliflik mezonlariga javob berishini;
- barcha mualliflar qo‘lyozmaning taqdim etilgan va yakuniy versiyalarini ko‘rib chiqib ma’qullaganini;
- mualliflar ro‘yxati, affiliatsiyalar, mualliflar tartibi va ularning hissasi haqidagi ma’lumotlar to‘g‘riligini;
- etik ruxsat, klinik tadqiqotlarni ro‘yxatdan o‘tkazish, moliyalashtirish, manfaatlar to‘qnashuvi, ma’lumotlarning mavjudligi va boshqa zarur deklaratsiyalar tegishli tarzda taqdim etilganini;
- muhim tahririy yozishmalar haqida barcha hammualliflar xabardor qilinishini;
- jurnal so‘rovlariga nashrdan oldin va keyin o‘z vaqtida javob berilishini
ta’minlashi kerak.
Mas’ul muallif maqomi boshqa mualliflarning ilmiy ish uchun javobgarligini kamaytirmaydi.
Mualliflar tartibi
Mualliflarning maqolada ko‘rsatilish tartibi mualliflar tomonidan o‘zaro kelishuv va tegishli ilmiy soha amaliyoti asosida belgilanadi. Jurnal mualliflar tartibini belgilamaydi.
Mualliflik va mualliflar tartibiga oid masalalar imkon qadar qo‘lyozma topshirilishidan oldin hal qilinishi kerak.
Mualliflikdagi o‘zgarishlar
Qo‘lyozma topshirilgandan keyin muallifni qo‘shish, olib tashlash yoki mualliflar tartibini o‘zgartirish bo‘yicha har qanday so‘rov o‘zgarish sababining aniq izohi bilan taqdim etilishi lozim.
Jurnal o‘zgarishni tasdiqlashdan oldin barcha ko‘rsatilgan mualliflar hamda qo‘shilayotgan yoki olib tashlanayotgan muallifning yozma roziligini talab qilishi mumkin. Maqola qabul qilingandan yoki nashr etilgandan keyingi o‘zgarishlar qo‘shimcha tahririy tekshiruvdan o‘tkaziladi va nashrdan keyin ma’qullangan o‘zgarish rasmiy tuzatishni talab qilishi mumkin.
Jurnal odatda mualliflik nizolarida hakamlik qilmaydi. Mualliflar o‘zaro kelisha olmasa, masala tegishli muassasa yoki boshqa vakolatli tashkilotga ko‘rib chiqish uchun yuborilishi mumkin.
Guruh va hamkorlikdagi mualliflik
Ko‘p markazli tadqiqotlar, ilmiy konsorsiumlar yoki katta tadqiqot guruhlarida mualliflik va ishtirokchilar hissasi imkon qadar qo‘lyozma topshirilishidan oldin belgilanishi kerak.
Muallif sifatida ko‘rsatilgan guruh a’zolari mualliflik mezonlariga javob berishi va ish uchun javobgarlikni qabul qilishi lozim. Mualliflik mezonlariga javob bermaydigan boshqa ishtirokchilar hamkorlar yoki hissa qo‘shgan shaxslar sifatida ko‘rsatilishi mumkin.
Adolatli mualliflik
Mualliflik haqidagi qarorlar haqiqiy ilmiy hissaga asoslanishi va tadqiqotga muhim intellektual hissa qo‘shgan shaxslarni asossiz ravishda chetlatmasligi kerak.
Muayyan mamlakat, muassasa, hamjamiyat yoki klinik markazda amalga oshirilgan tadqiqotlarda tegishli mahalliy tadqiqotchilarning muhim ilmiy hissasi adolatli e’tirof etilishi lozim.
Sun’iy intellekt va mualliflik
Sun’iy intellekt tizimlari, katta til modellari, chatbotlar va boshqa AI yordamidagi texnologiyalar muallif yoki hammuallif sifatida ko‘rsatilishi mumkin emas, chunki ular ilmiy ish uchun mas’uliyat va javobgarlikni o‘z zimmasiga ola olmaydi.
Inson mualliflar taqdim etilgan barcha materiallarning aniqligi, originalligi, yaxlitligi, tegishli manbalarga havola berilishi va etik maqbulligi uchun to‘liq javobgar bo‘lib qoladi. AI yordamidagi texnologiyalardan tegishli foydalanish jurnalning Sun’iy intellekt siyosatiga muvofiq oshkor qilinishi kerak.
Nomaqbul mualliflik, yashirin ishtirokchilar, soxta mualliflik ma’lumotlari, mualliflikni sotish yoki sotib olish, mualliflar ro‘yxatini ruxsatsiz o‘zgartirish yoki mualliflikni boshqa shaklda manipulyatsiya qilish ehtimoliy ilmiy tadqiqot yoki nashr etikasi buzilishi sifatida tekshirilishi mumkin.