Manfaatlar to‘qnashuvi va moliyalashtirish
Jurnal ilmiy ishni bajarish, talqin qilish, taqrizdan o‘tkazish yoki nashr etishga ta’sir qilishi yoxud shunday ta’sir mavjud degan asosli taassurot uyg‘otishi mumkin bo‘lgan moliyaviy va nomoliyaviy aloqalar va faoliyatlar, moliyalashtirish manbalari hamda moliyalashtiruvchi tashkilotlar yoki homiylarning rolini shaffof oshkor qilishni talab etadi.
Muayyan aloqa yoki manfaatning mavjudligi o‘z-o‘zidan etik buzilish hisoblanmaydi va tadqiqot natijalarini avtomatik ravishda ishonchsiz qilmaydi. Oshkor qilishning maqsadi muharrirlar, taqrizchilar va o‘quvchilarga tegishli manfaatlarni shaffof baholash imkonini berishdir.
Mualliflar o‘z ishiga ta’sir qilishi yoki ta’sir qilishi mumkin deb asosli ravishda qabul qilinadigan barcha tegishli aloqalar va faoliyatlarni oshkor qilishi shart. Ularga, tegishli hollarda, quyidagilar kirishi mumkin:
- mehnat, maslahat, ekspertlik yoki rahbarlik munosabatlari;
- ilmiy grantlar va boshqa moliyaviy yordam;
- gonorarlar, ma’ruza to‘lovlari, safar xarajatlari yoki boshqa to‘lovlar;
- aksiyalar, ulushlar yoki boshqa moliyaviy manfaatlarga egalik qilish;
- patentlar, litsenziyalar, royalti yoki boshqa intellektual mulk manfaatlari;
- tegishli institutsional, professional, akademik yoki shaxsiy munosabatlar;
- o‘quvchi taqdim etilgan ish bilan bog‘liq deb asosli ravishda hisoblashi mumkin bo‘lgan boshqa manfaatlar.
Tegishli manfaatlar to‘qnashuvi mavjud bo‘lmasa, mualliflar aniq deklaratsiya berishi kerak, masalan: “The authors declare no conflicts of interest.” / “Mualliflar manfaatlar to‘qnashuvi mavjud emasligini ma’lum qiladilar.”
Mualliflar, shuningdek, taqdim etilgan tadqiqotni bevosita qo‘llab-quvvatlagan barcha tashkilotlar va boshqa manbalarni ko‘rsatgan **Moliyalashtirish bayonoti (Funding Statement)**ni taqdim etishi kerak. Maxsus moliyalashtirish olinmagan bo‘lsa, bu ham aniq ko‘rsatilishi lozim.
Moliyalashtirishni oshkor qilish manfaatlar to‘qnashuvi haqidagi kengroq deklaratsiyadan alohida ko‘rsatilishi kerak. Tadqiqotning bevosita moliyaviy ta’minoti hamda tegishli hollarda muayyan muallifning ishdagi ishtirokini qo‘llab-quvvatlagan manba alohida ko‘rsatiladi.
Moliyalashtiruvchi tashkilotlar va homiylarning roli
Tadqiqot moliyalashtirilgan yoki homiylik asosida amalga oshirilgan bo‘lsa, mualliflar tegishli hollarda moliyalashtiruvchi tashkilot yoki homiyning quyidagi jarayonlardagi rolini ko‘rsatishi kerak:
- tadqiqot konsepsiyasi va dizaynini ishlab chiqish;
- ishtirokchilarni tanlash yoki jalb qilish;
- ma’lumotlarni yig‘ish;
- ma’lumotlarni boshqarish va tahlil qilish;
- natijalarni talqin etish;
- qo‘lyozmani tayyorlash, ko‘rib chiqish yoki tasdiqlash;
- qo‘lyozmani nashrga taqdim etish haqidagi qarorni qabul qilish.
Agar moliyalashtiruvchi tashkilot yoki homiy ushbu jarayonlarda ishtirok etmagan bo‘lsa, bu haqda aniq bayon qilinishi lozim.
Mualliflar tadqiqot ma’lumotlariga kirishni, mustaqil tahlil yoki natijalarni talqin qilishni, qo‘lyozma tayyorlashni yoki uni nashrga taqdim etish huquqini cheklashi mumkin bo‘lgan homiylik kelishuvlarini oshkor qilishi kerak.
Mualliflar tadqiqot yaxlitligi va ma’lumotlar tahlilining aniqligi uchun javobgarlikni o‘z zimmasiga olishga imkon beradigan darajada tadqiqot ma’lumotlariga tegishli kirish huquqiga ega bo‘lishi kerak. ICMJE’ning 2026-yil yanvardagi yangilanishida homiy bilan tuziladigan kelishuvlar, akademik erkinlik, moliyalashtirish manbalarini ko‘rsatish va mualliflarning tadqiqot ma’lumotlariga kirishi bo‘yicha tavsiyalar yangilangan.
Taqrizchilar va manfaatlar to‘qnashuvi
Taqrizchilar o‘z bahosining xolisligiga ta’sir qilishi mumkin bo‘lgan barcha munosabat va faoliyatlar haqida muharrirga xabar berishi kerak.
Moliyaviy, professional, institutsional, shaxsiy, akademik yoki boshqa manfaatlar to‘qnashuvi mustaqil va xolis baholashga imkon bermasa, taqrizchi qo‘lyozmani baholashdan voz kechishi yoki jarayondan chetlanishi lozim.
Taqriz jarayonida olingan maxfiy ma’lumotlardan shaxsiy manfaat uchun foydalanish mumkin emas.
Muharrirlar va Tahrir hay’ati a’zolari
Muharrirlar, Tahrir hay’ati a’zolari va tahririy qarorlarda ishtirok etuvchi boshqa shaxslar tegishli manfaatlar to‘qnashuvini oshkor qilishi hamda ularning xolisligiga asosli shubha tug‘ilishi mumkin bo‘lgan qo‘lyozmalarni ko‘rib chiqish va ular bo‘yicha qaror qabul qilishdan chetlanishi kerak.
Muharrirlar, Tahrir hay’ati a’zolari yoki tahririy qaror qabul qiluvchi shaxslar bilan yaqin professional, institutsional yoki shaxsiy munosabatga ega shaxslar tomonidan taqdim etilgan qo‘lyozmalar mustaqil tahririy va taqriz jarayoni orqali ko‘rib chiqilishi lozim.
Tahririyat xodimlari qo‘lyozmalardan olingan maxfiy ma’lumotlardan shaxsiy, ilmiy, moliyaviy yoki professional manfaat uchun foydalanmasligi kerak.
Tahririy mustaqillik
Moliyalashtirish manbalari, tijoriy munosabatlar, homiylik, reklama, institutsional manfaatlar yoki nashr to‘lovlari taqriz va tahririy qarorlarga ta’sir qilmasligi kerak.
Moliyalashtiruvchi tashkilot yoki homiy taqrizchilarni tanlashni, tahririy qarorlarni nazorat qilishni yoki muayyan qo‘lyozmani qabul qilish yoki rad etishni talab qilish huquqiga ega emas.
Nashr qilish bo‘yicha yakuniy qaror jurnalning tahririy siyosatiga muvofiq mustaqil ravishda Bosh muharrir yoki tegishli vakolat berilgan muharrir tomonidan qabul qilinadi.
Nashr etilgan maqoladagi deklaratsiyalar
Tegishli deklaratsiyalar maqola bilan birga aniq va oson topiladigan shaklda e’lon qilinishi kerak. Tadqiqot va maqola turiga qarab ular quyidagilarni o‘z ichiga olishi mumkin:
- Manfaatlar to‘qnashuvi bayonoti;
- Moliyalashtirish bayonoti;
- Moliyalashtiruvchi tashkilot/homiyning roli;
- jurnal talab qiladigan boshqa deklaratsiyalar.
Mualliflar taqdim etilgan deklaratsiyalarning to‘liqligi va aniqligi uchun javobgardir.
Tegishli manfaatlar to‘qnashuvi, moliyalashtirish manbasi yoki homiy rolini ataylab oshkor qilmaslik ehtimoliy nashr etikasi buzilishi sifatida tekshirilishi mumkin.
Noto‘liq yoki noto‘g‘ri deklaratsiya maqola nashr etilgandan keyin aniqlansa, jurnal e’lon qilingan ma’lumotga tuzatish kiritishi, jiddiy holatlarda esa Tadqiqot va nashr etikasi buzilishlari hamda Tuzatishlar va retraksiyalar siyosatlariga muvofiq qo‘shimcha tekshiruv o‘tkazishi mumkin.