Ma’lumotlar va tasvirlar yaxlitligi
Jurnal barcha tadqiqot ma’lumotlari, tasvirlar, tahlillar va e’lon qilinadigan natijalar aniq, haqiqiy, to‘liq, tekshirish imkonini beradigan hamda uydirma qilish, soxtalashtirish, nomaqbul manipulyatsiya yoki chalg‘ituvchi tanlab taqdim etishsiz berilishini talab qiladi.
Mualliflar ilmiy xulosalar asoslangan ma’lumotlar va boshqa tadqiqot materiallarining yaxlitligini saqlash uchun javobgardir. Qo‘lyozmada keltirilgan ma’lumotlar tadqiqot davomida olingan kuzatuvlar, o‘lchovlar, tahlillar va natijalarni aniq aks ettirishi kerak.
Mualliflar:
- ma’lumotlar, ishtirokchilar, kuzatuvlar, o‘lchovlar yoki natijalarni uydirma qilmasligi;
- tadqiqot natijalarini noto‘g‘ri ko‘rsatadigan tarzda ma’lumotlarni soxtalashtirmasligi, o‘zgartirmasligi, olib tashlamasligi yoki tanlab manipulyatsiya qilmasligi;
- ilmiy asoslangan va ochiq bayon qilingan sabab bo‘lmasdan faqat kerakli natijaga erishish maqsadida kuzatuvlar, holatlar yoki alohida ma’lumot nuqtalarini chiqarib tashlamasligi;
- tadqiqot talqiniga sezilarli ta’sir qiladigan natijalarni yashirgan holda faqat tanlangan tahlillarni taqdim etmasligi;
- ma’lumotlar, jadvallar, rasmlar yoki tasvirlarni chalg‘ituvchi tarzda takrorlamasligi yoki qayta ishlatmasligi;
- bir xil ma’lumot yoki tadqiqot materialini tegishli oshkor qilishsiz turli tajribalar, ishtirokchilar, namunalar yoki kuzatuvlar natijasi sifatida ko‘rsatmasligi;
- oldindan belgilangan xulosani olish yoki qo‘llab-quvvatlash maqsadida statistik tahlillar, ma’lumotlar to‘plamlari, kod, algoritmlar yoki hisoblash modellarini manipulyatsiya qilmasligi lozim.
Dastlabki ma’lumotlar va hujjatlar
Mualliflar tegishli dastlabki ma’lumotlar va tadqiqotni tasdiqlovchi hujjatlarni amaldagi huquqiy, etik, institutsional va sohaga oid talablarga muvofiq saqlashi kerak.
Taqdim etilgan yoki nashr qilingan tadqiqotning ishonchliligi yoki yaxlitligi bo‘yicha asosli savollar tug‘ilganda jurnal quyidagi tasdiqlovchi materiallarni talab qilishi mumkin:
- shaxsni aniqlash imkonini bermaydigan dastlabki ma’lumotlar;
- statistik natijalar yoki tahlil fayllari;
- etik va huquqiy jihatdan mumkin bo‘lgan hollarda dastlabki laboratoriya yoki klinik hujjatlar;
- tadqiqot protokoli;
- original tasvir fayllari;
- tegishli tahlil kodi yoki hisoblash hujjatlari;
- e’lon qilingan natijalarni tekshirish uchun zarur boshqa materiallar.
Insonlar ishtirokidagi tadqiqot ma’lumotlarini taqdim etishda maxfiylik, shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish, xabardor qilingan rozilik va etik ruxsat talablariga rioya qilinishi shart. Jurnal tahririy tekshiruvni amalga oshirish uchun bemorni aniqlash imkonini beruvchi ma’lumotlarni oshkor qilishni talab qilmaydi.
Tasvirlar yaxlitligi
Ilmiy va klinik tasvirlar dastlabki ma’lumotlarni to‘g‘ri aks ettirishi kerak.
Tasvirning ilmiy mazmunini o‘zgartiradigan yoki o‘quvchini chalg‘itishi mumkin bo‘lgan tarzda uning alohida qismini kuchaytirish, yashirish, ko‘chirish, olib tashlash, qo‘shish yoki tanlab o‘zgartirishga yo‘l qo‘yilmaydi.
Yorqinlik, kontrast, rang balansi yoki shunga o‘xshash xususiyatlarni o‘zgartirish, agar bunday ishlov original tasvirdagi ma’lumotni yashirmasa, yo‘q qilmasa, yaratmasa yoki noto‘g‘ri talqin qilishga olib kelmasa, maqbul bo‘lishi mumkin.
Tasvirlarga ishlov berish:
- originalda mavjud bo‘lmagan belgilarni yaratmasligi;
- ilmiy ahamiyatga ega belgilarni olib tashlamasligi;
- fon, artefaktlar, patologik belgilar yoki boshqa muhim ma’lumotlarni yashirmasligi;
- tasvirning turli qismlari o‘rtasidagi haqiqiy munosabatni o‘zgartirmasligi;
- tasvir, uning bir qismi yoki klinik fotosuratni chalg‘ituvchi tarzda takrorlamasligi kerak.
Turli maydonlar, vaqt nuqtalari, namunalar yoki tajribalardan olingan tasvirlar bitta kompozit rasmga birlashtirilganda, bu holat shaffof ko‘rsatilishi va alohida materiallar bitta kuzatuvdan olingandek noto‘g‘ri taassurot uyg‘otmasligi lozim.
Ilgari nashr etilgan tasvirlardan faqat asl manba tegishli tarzda ko‘rsatilgan va zarur mualliflik huquqi ruxsati yoki litsenziya mavjud bo‘lgan taqdirda qayta foydalanish mumkin.
Klinik fotosuratlar, radiologik va patologik tasvirlar, genetik ma’lumotlar hamda shaxsni aniqlash imkonini berishi mumkin bo‘lgan boshqa tibbiy materiallarda jurnalning bemor maxfiyligi va nashr uchun rozilik talablariga ham rioya qilinishi shart.
Original tasvir fayllari
Tasvirlar yaxlitligini tekshirish zarur bo‘lganda jurnal original, ishlov berilmagan yoki minimal ishlov berilgan tasvir fayllarini talab qilishi mumkin.
Mualliflar original tasvirlar va tegishli metama’lumotlarni zarur tekshiruvni amalga oshirish imkonini beradigan shaklda saqlashi kerak. Jiddiy yaxlitlik muammosi yuzaga kelganida asosli ravishda talab qilingan materiallarning taqdim etilmasligi jurnal tomonidan holatni baholashda hisobga olinishi mumkin.
Statistik tahlil, kod va hisoblash modellari
Agar statistik kod, dasturiy ta’minot, algoritmlar yoki hisoblash modellari tadqiqot natijalariga sezilarli hissa qo‘shgan bo‘lsa, ulardan foydalanish tahlilni tushunish va imkon qadar tekshirishga imkon beradigan darajada aniq va shaffof bayon etilishi kerak.
Tahlil jarayonlari, dastur natijalari, kod, model parametrlari yoki natijalarni taqdim etish usullarini dalillarni ataylab noto‘g‘ri ko‘rsatadigan tarzda manipulyatsiya qilishga yo‘l qo‘yilmaydi.
Asosli shubhani tekshirish zarur bo‘lganda jurnal tegishli tahliliy hujjatlar, kod, model tavsifi yoki hisoblash natijalarini amaldagi etik, huquqiy, maxfiylik va intellektual mulk cheklovlarini hisobga olgan holda so‘rashi mumkin.
Ma’lumotlar yoki tasvirlarni manipulyatsiya qilishga oid shubhalar
Ma’lumotlarni uydirma qilish yoki soxtalashtirish, tasvirlar yoki ma’lumotlarni nomaqbul manipulyatsiya qilish yoxud ilmiy natijalar yaxlitligining boshqa jiddiy buzilishlari ehtimoliy tadqiqot yoki nashr etikasi buzilishi sifatida tekshirilishi mumkin.
Muammo nashrdan oldin aniqlansa, jurnal muallifdan tushuntirish, original ma’lumotlar yoki tasvirlar, qo‘shimcha hujjatlar, qayta tahlil, qo‘lyozmani tuzatish yoki mustaqil ekspert bahosini talab qilishi mumkin. Tekshiruv vaqtida qo‘lyozmani ko‘rib chiqish to‘xtatilishi, natijalarning ishonchliligini tasdiqlashning imkoni bo‘lmasa esa qo‘lyozma rad etilishi mumkin.
Jiddiy yaxlitlik muammosi nashrdan keyin aniqlansa, jurnal tuzatish, xavotir bildirish bayonoti yoki retraksiya kabi tegishli choralarni ko‘rishi hamda mustaqil tekshiruv zarur bo‘lganda mualliflarning muassasasi, etika qo‘mitasi, moliyalashtiruvchi tashkilot yoki boshqa vakolatli organga murojaat qilishi mumkin.
Jurnal imkon qadar halol xato, maqbul ishlov berish, shubhali tadqiqot amaliyoti hamda qasddan uydirma qilish yoki soxtalashtirishni bir-biridan farqlaydi va har bir holatni individual hamda buzilish darajasiga mutanosib ravishda baholaydi.